दिल्ली : भारतातील फोटोग्राफीचे ‘भीष्म पितामह’ आणि आपल्या कॅमेऱ्यातून जिवंत इतिहास टिपणारे दिग्गज छायाचित्रकार रघू राय (Raghu Rai) यांचे वयाच्या ८३ व्या वर्षी निधन झाले. आज (२६ एप्रिल २०२६) पहाटे नवी दिल्लीतील एका खाजगी रुग्णालयात त्यांनी अखेरचा श्वास घेतला. त्यांच्या पश्चात मुलगा नितीन राय आणि कुटुंब असा परिवार आहे. मिळालेल्या माहितीनुसार, गेल्या काही काळापासून ते कर्करोगाशी झुंज देत होते. कर्करोग मेंदूपर्यंत पसरल्याने त्यांची प्रकृती चिंताजनक झाली होती. रघू राय यांच्या निधनाने भारतीय फोटो पत्रकारितेच्या (Photojournalism) क्षेत्रातील एका सुवर्ण युगाचा अंत झाला आहे.
रघू राय यांचा जन्म १८ डिसेंबर १९४२ रोजी पंजाबमधील (सध्याचा पाकिस्तान) झांग या छोट्याशा गावात झाला. त्यांचे मोठे भाऊ एस. पॉल यांच्या मार्गदर्शनाखाली त्यांनी १९६२ मध्ये फोटोग्राफीला सुरुवात केली. १९६५ मध्ये ‘द स्टेट्समन’ वृत्तपत्रातून त्यांनी मुख्य छायाचित्रकार म्हणून आपल्या व्यावसायिक प्रवासाला सुरुवात केली. १९७७ मध्ये, जगप्रसिद्ध छायाचित्रकार हेन्री कार्टियर-ब्रेसन यांनी रघू राय यांच्या कामाची दखल घेऊन त्यांना प्रतिष्ठित ‘मॅग्नम फोटोज’साठी नामांकित केले. हे यश मिळवणारे ते पहिले भारतीय होते.
रघू राय यांनी केवळ फोटो काढले नाहीत, तर त्या फोटोंच्या माध्यमातून देशाला बोलतं केलं. त्यांच्या काही ऐतिहासिक कामांमध्ये खालील गोष्टींचा समावेश होतो
भोपाळ गॅस शोकांतिका (१९८४): या भीषण अपघाताचे त्यांनी काढलेले कृष्णधवल फोटो आजही अंगावर शहारे आणतात. या फोटोंनी जगाचे लक्ष या दुर्घटनेकडे वेधले.
मदर टेरेसा आणि इंदिरा गांधी: रघू राय यांनी मदर टेरेसा आणि तत्कालीन पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांचे अतिशय जवळून आणि भावपूर्ण चित्रण केले. त्यांचे ‘इंदिरा गांधी’ आणि ‘मदर टेरेसा’ हे फोटोंचे संग्रह जगभरात प्रसिद्ध आहेत.
बांगलादेश स्वातंत्र्य युद्ध (१९७१): या युद्धाच्या वेळी त्यांनी टिपलेली छायाचित्रे ऐतिहासिक दस्तऐवज मानली जातात.
रघू राय यांच्या अतुलनीय योगदानासाठी त्यांना अनेक राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आले.
पद्मश्री (१९७२): बांगलादेश युद्धाच्या कव्हरेजसाठी.
लाईफटाइम अचिव्हमेंट अवॉर्ड (२०१७): भारत सरकारकडून गौरव.
इंटरनॅशनल फोटोग्राफी अवॉर्ड (२०१९): ‘अकादमी ऑफ फाइन आर्ट्स’कडून (विल्यम क्लाईन पुरस्कार) सन्मानित होणारे ते पहिले भारतीय छायाचित्रकार ठरले.
भारतीय फोटोग्राफीचे ‘जनक’
त्यांना आदराने ‘भारतीय फोटोग्राफीचे जनक’ मानले जाते. “फोटोग्राफी म्हणजे केवळ क्लिक करणे नाही, तर त्या क्षणाला आणि त्यातील भावनांना जिवंत करणे होय,” असे ते म्हणत. त्यांच्या ५० हून अधिक पुस्तकांनी भारताच्या विविध छटा (राजकारण, निसर्ग, अध्यात्म आणि सामान्य जीवन) जगासमोर मांडल्या. त्यांच्या पार्थिवावर आज सायंकाळी ४ वाजता नवी दिल्लीतील लोधी स्मशानभूमीत अंत्यसंस्कार करण्यात येणार आहेत. त्यांच्या जाण्याने केवळ भारतच नाही, तर जागतिक छायाचित्रण विश्वाचे कधीही न भरून निघणारे नुकसान झाले आहे.
मृत्यूला कवटाळणारा तो निष्पाप जीव आणि रघु राय यांचा काळजाला भिडणारा फोटो
भारतीय इतिहासातील २ आणि ३ डिसेंबर १९८४ ची ती रात्र कोणीही विसरू शकत नाही. युनियन कार्बाइड कारखान्यातून झालेल्या विषारी ‘मिथाईल आयसोसायनेट’ वायूच्या गळतीने हजारो लोकांचा बळी घेतला. पण या भीषण शोकांतिकेची भीषणता जगासमोर मांडली ती एका छायाचित्राने. छायाचित्रकार रघु राय यांनी टिपलेला तो ‘निष्पाप चेहरा’. गॅस गळतीनंतर भोपाळमध्ये मृत्यूचे तांडव सुरू होते. सर्वत्र प्रेतांचा खच पडला होता. प्रसिद्ध छायाचित्रकार रघु राय जेव्हा घटनास्थळी पोहोचले, तेव्हा त्यांना एका विदारक दृश्याने स्तब्ध केले. एक लहान बाळ, ज्याचे डोळे कायमचे मिटले होते, त्याला मातीत दफन केले जात होते. “त्या बाळाचे अर्धवट उघडे असलेले डोळे आणि त्याच्या चेहऱ्यावरची ती शांतता, जणू काही विचारत होती की आमचा गुन्हा काय होता?” अशा शब्दांत या घटनेचे वर्णन केले जाते. रघु राय यांनी जेव्हा हा फोटो काढला, तेव्हा त्यांना कल्पनाही नव्हती की हे चित्र भोपाळ गॅस दुर्घटनेचे जागतिक प्रतीक बनेल. एका वडिलांचे हात आपल्या मुलाला शेवटचा निरोप देत मातीत विलीन करत होते. या फोटोने जगभरातील लोकांच्या संवेदना हलवून सोडल्या.
