24.7 C
Latur
Wednesday, July 6, 2022
Homeविशेषते नेते.. ते दिवस

ते नेते.. ते दिवस

एकमत ऑनलाईन

१३ जून १९६९ ला रात्री ८ वाजता अत्रेसाहेबांनी के. ई. एम. रुग्णालयात अखेरचा श्वास घेतला. आचार्य अत्रे यांची ५३वी पुण्यतिथी १३ जूनला आहे. जन्म १३ ऑगस्ट १८९८ चा. मृत्यू जारीख १३ जूनचीच. चार दिवसांनी पुण्यतिथीदिन साजरा होईल. अत्रेसाहेब गेले त्या रात्री ११ वाजता ग. दि. माडगूळकर यांच्या माहिम येथील घरी जाऊन अत्रेसाहेबांवर कविता आणली होती…. रात्री ११ वाजता उभ्या-उभ्या अण्णांनी चार ओळी सांगितल्या. त्या अशा होत्या…
‘सर्वांगाने भोगी जीवन
तरीही ज्याच्या उरी विरक्ती
साधुत्वाचा गेला पूजक
खचली-कलली श्री शिवशक्ती…’
१४ जून १९६९च्या ‘मराठा’त पहिल्या पानावर ही कविता छापली होती. अत्रेसाहेबांच्या पुण्यतिथीची महाराष्ट्र फार दखल घेत नाही. १३ ऑगस्ट जयंतीदिनी वरळी येथील आचार्य अत्रे यांच्या पूर्णाकृती पुतळ्याजवळ १००-२०० लोक जमतात. तेही अलीकडे १०-१२ वर्षे. १९६९ नंतर जवळजवळ १९९५-९६ पर्यंत आम्ही अत्रे परिवारातील सदस्यच पुण्यतिथी साजरी करत होतो. जयंतीदिनाला वरळीच्या अर्धपुतळ्याजवळ ५-२५ लोक जमायचे. हा पुतळाही मोठ्या प्रयत्नाने वरळीच्या पेट्रोलपंपाजवळ बसवला गेला. दैनिक ‘सकाळ’चे त्यावेळचे संपादक माधव गडकरी, माजी महापौर बाबूराव शेटे यांनी पुढाकार घेतला. पुढे १९९५ साली युतीचे सरकार आले आणि बाळासाहेब ठाकरे यांनीच पुढाकार घेऊन आजचा वरळी नाक्यावरचा पूर्णाकृती पुतळा उभारला गेला. त्याचे आणखी एक श्रेयकरी प्रमोद नवलकर हे आहेत. त्यावेळी ते सांस्कृतिक कार्यमंत्री होते. पुतळ्याचे उद्घाटन बाळासाहेब ठाकरे यांच्या हस्तेच झाले होते. त्यानंतर १३ जूनला स्मृतिदिनाला ५-१० लोक येतात आणि भक्तिभावाने हार घालतात. अनेक १३ जून तर मला असे आठवतात की, मी आणि छायाचित्रकार मोहन बने दोघेच असायचो….

मिडास राजाच्या स्पर्शाने हात लागेल त्या वस्तूचे सोने व्हायचे, अशी गोष्ट आहे. ते बघायला कोणी गेलेले नाही. पण आचार्य अत्रे यांचा मला स्पर्श झाला आणि माझ्या आयुष्याचे सोने झाले, अशी माझी भावना आहे. आणि ती मी कायम जपली आहे.
अत्रेसाहेब गेल्यानंतर दुर्दैवाने ‘मराठा’ बंद पडला म्हणण्यापेक्षा, तो बंद पडेल अशी व्यवस्था निर्माण केली गेली. तो एक फार भयानक कादंबरीचाच विषय आहे. कामगारांचा संप घडवून आणला गेला. अत्रेसाहेबांभोवतीच वावरणा-या डाव्या कम्युनिस्ट कामगार संघटनांच्या नेत्यांनीच तो घडवला. ‘बँक ऑफ महाराष्ट्र’चे कर्ज वाढत गेले. त्यातच आचार्य अत्रे यांचे खोटे मृत्युपत्र जाहीर करण्यात आले. तेही भयानक नाटकच होते. त्यातही जे लोक सामील होते, तेही अत्रेसाहेब असताना, सतत त्यांच्याभोवतीच होते. माणसांचे दाखवायचे चेहरे आणि लपलेले चेहरे किती वेगळे असू शकतात त्याचा अनुभव त्या काळात आला. त्या सर्व काळात श्रीमती शिरीष पै (आचार्य अत्रे यांच्या कन्या) आणि श्री. व्यंकटेश पै यांनी १९६९ ते १९७४ अशी ५ वर्षे ‘मराठा’ त्याच हिमतीने चालवला. कामगार संपामुळे शेवटी ‘मराठा’ बंद करावा लागला. पण इतिहास याचा साक्षीदार आहे की, पै दाम्पत्याने कठीण आर्थिक परिस्थितीत एकाही कामगाराची पै बुडवलेली नाही. ‘पै आणि पै’चा हिशेब करून पै दाम्पत्याने सर्व कामगारांची देणी चुकती केली. त्यावेळी त्यांच्या मानसिक त्रासाची कोणी कल्पना करू शकणार नाही. अशा भावनात्मक विषयावर अत्रेसाहेबांसारख्या महान नाटककाराच्या संस्थेतच किती भयानक नाट्य घडले होते. न्यायमूर्ती तुळजापूरकर यांनी ते मृत्युपत्र खोटे आहे, असा निर्णय दिला… पण तिथपर्यंत जीवनातील उमेद, पैसा आणि वेळ बरबाद झाला होता.

तो ‘मराठा’, ती चळवळ, ते मोर्चे, त्या घोषणा… अत्रेसाहेबांचे घणाघाती अग्रलेख… घणाघाती सभा… महाराष्ट्रभरचे दौरे… संयुक्त महाराष्ट्राच्या लढ्यातील १०६ हुतात्म्यांचे बलिदान… सर्वपक्षीय नेत्यांचे एकत्र येऊन ते महाआंदोलन… लाखालाखांचे मोर्चे…. महाराष्ट्र राज्य झाल्यानंतर या राज्याचे ‘मुंबई राज्य’ हेच नाव ठेवण्याचे कारस्थान या सर्व सहा वर्षांत अत्रेसाहेबांनी केलेले प्रचंड कष्ट… प्रवास… रात्र-रात्र जागरण…. आज कोणतीही सभा १० वाजता संपवावी लागते. त्यावेळच्या सभा पहाटे ३ वाजेपर्यंत चालायच्या… एका रात्रीत तीन-तीन सभा व्हायच्या… हे आज कोणाला खरे वाटणार नाही…. एक सभा सुरू करून पुढच्या सभेसाठी दोन वक्ते आधी जायचे… ती सभा सुरू व्हायच्या अगोदर अमर शेख यांचा डफ कडाडायचा.. माईक नसायचा… पेट्रोमॅक्सची बत्तीही अनेक गावांत नसायची. तीन तीन कंदिल लावून खेड्यापाड्यांत अमर शेख यांच्या सभा झाल्या. त्यांच्या जोडीला शाहीर आत्माराम पाटील, शाहीर गजाभाऊ बेणी, शाहीर जंगम अमर शेख यांच्या मागे जैनू शेख, केशर जगताप आणि त्यांचे कलापथक, बाजूला अण्णा भाऊ साठे…. सारा महाराष्ट्र घुसळून काढण्याची ताकद त्यावेळच्या नेत्यांमध्ये होती. स्वत:ला काही मिळवण्यासाठी यापैकी कोणाही नेत्यांनी काहीही केलेले नाही. काहीही मागितलेले नाही. त्यांना काही मिळालेले नाही. मुंबई, पुणे, नागपूर, औरंगाबाद ही शहरे घुसळून काढणारे अत्रे, डांगे, एस. एम., प्रबोधनकार ठाकरे, सेनापती बापट… ग्रामीण भाग घुसळून काढणारे उद्धवराव पाटील, एन. डी. पाटील, बापू लाड, क्रांतिसिंह नाना पाटील, दादासाहेब गायकवाड, भैय्यासाहेब आंबेडकर (प्रकाश आंबेडकर यांचे पिताश्री) माढ्याचे एस. एम. पाटील, सांगलीचे भगवानराव सूर्यवंशी, नाशकात विठ्ठलराव हांडे, मराठवाड्यात वि. घ. देशपांडे, महिलांमध्ये पुढाकार घेणा-या अहिल्या रांगणेकर, मृणाल गोरे, तारा रेड्डी… सारा महाराष्ट्र पिंजून निघाला होता.

आज अत्रेसाहेब डोळ्यांसमोर येतात. मुंबईसह संयुक्त महाराष्ट्र निर्माण करण्यासाठी ‘साहित्यिक अत्रे’ यांनी आपली लेखणी मोडून टाकली आणि पत्रकाराच्या लेखणीचा हातोडा करून महाराष्ट्राच्या शत्रूवर त्यांनी घाव घातले. त्यावेळची ‘मराठा’ची शीर्षके आज डोळ्यांची बुबुळं बाहेर येतील एवढी जहाल होती. पण ती महाराष्ट्राच्या निर्मितीसाठी होती.
मुंबईसह संयुक्त महाराष्ट्र झाल्यावर आचार्य अत्रे यांच्यातला ‘नाटककर’ पुन्हा जागा झाला आणि मग ‘तो मी नव्हेच…’, ‘डॉ. लागू’, ‘प्रीतिसंगम’ अशी बहारदार नाटके रंगभूमीवर आली. त्याअगोदरचे नाटककार अत्रे… ज्यांनी नाट्यभूमी जगवली. ‘साष्टांग नमस्कार’, ‘घराबाहेर,’, ‘उद्याचा संसार’, ‘जग काय म्हणेल’, ‘मोरूची मावशी’, ‘पाणीग्रहण’ अशी महान नाटकं दिली. आणि त्याचवेळी खिशात पाच रुपयेही नसताना चित्रपटसृष्टीत उभे राहून ज्यांनी इतिहास घडवला…. ‘श्यामची आई’ या महान चित्रपटाला राष्ट्रपतींचे पहिले सुवर्णपदक अत्रेसाहेबांनी मिळवले. ही गोष्ट सोपी नव्हती. त्यावर्षीच्या स्पर्धेसाठी तीन चित्रपटांची निवड झाली होती. त्यातला पहिला चित्रपट होता बिमल रॉय दिग्दर्शित प्रख्यात चित्रपट ‘दो बिघा जमीन..’, दुसरा चित्रपट होता सोहराब मोदी दिग्दर्शित ‘झाँशीची राणी’ आणि तिसरा चित्रपट होता… आचार्य अत्रे दिग्दर्शित ‘श्यामची आई’…. सात राष्ट्रीय परीक्षकांत एकही मराठी परीक्षक नव्हता. तीन हिंदी, दोन बंगाली आणि दोनमध्ये एक उडीया… आणि एक परीक्षक मंडळाचे अध्यक्ष… तेही बिगर मराठी. आणि निवड झाली ती ‘श्यामची आई’

या चित्रपटाची. त्यावेळचे राष्ट्रपती राजेंद्र प्रसाद यांनी सुवर्णपदक अत्रेसाहेबांच्या गळ्यात घातले… मराठी माणसाचा तो सर्वोच्च सन्मान होता. पण संयुक्त महाराष्ट्राचा लढा सुरू झाल्याबरोबर अत्रेसाहेबांच्या अंगात छत्रपती शिवराय आणि राणाप्रताप यांचे सामर्थ्य प्राप्त झाले. दोन हातांत दोन दांडपट्टे घेऊन एखाद्या योद्ध्याने घोड्यावर मांड ठोकावी, त्या दिमाखात अत्रेसाहेब लेखणीची आग ओकत होते आणि वाणीतून तोफगोळे सोडत होते. ‘अन्यायाने संतप्त झालेल्या तीन कोटी मराठी जनतेला वाघनखं फुटतील आणि द्विभाषिकाचा कोथळा बाहेर काढला जाईल..’ हे शिवाजी पार्कवरील सभेतील त्यांचे वाक्य राणाप्रतापाच्या टोकदार भाल्यासारखे छातीत आजही घुसल्यासारखे वाटते. ते अत्रेसाहेब समोर असे उभे राहतात. त्यांचा शब्दन् शब्द आठवतो…. ते अग्रलेख आठवतात… आग ओकणारे आणि संयुक्त महाराष्ट्र झाल्यावर तेच अत्रेसाहेब… ‘आषाढस्य प्रथम दिवसे’…. ‘आम्ही जिंकलो.. आम्ही हरलो’… ‘असा गंधर्व पुन्हा न होणे’…. असे नितांत सुंदर अग्रलेख लिहितात…

आज हे सगळे आठवते आहे… तो लढा आठवतो आहे. ते सगळे नेते आठवत आहेत… त्या लढ्यातील सगळे मोठे नेते पाहता आले… क्रांतिसिंह नाना पाटील यांना ‘मराठा’त घेऊन येता आले. अत्रेसाहेबांकडे येताना ते मला म्हणाले…. ‘‘अहो, ‘क्रांतिसिंह’ ही पदवी मला तुमच्या अत्रेसाहेबांनीच दिली….’ तुकडोजी महाराज मुंबई रुग्णालयात आजारी होते. अत्रेसाहेबांनी शुभेच्छांचा गुच्छ देऊन पाठवल्याने माझ्यासारख्या छोट्या पत्रकाराला महाराजांना भेटण्याची संधी मिळाली. त्यांची अन्त्ययात्रा कव्हर करायला अत्रेसाहेबांनी मला मोझरीला (अमरावती) महाराजांच्या आश्रमात पाठवले…
मनात विचार आला… अत्रेसाहेबांच्या पुण्यतिथीदिनी काय कार्यक्रम करता येईल? म्हणून एक विचार आला… संयुक्त महाराष्ट्रासाठी जी घराणी लढली त्या घराण्यातील आजच्या प्रतिनिधीला कार्यक्रमाला बोलावून त्यांचा एक छोटा सत्कार करावा. हुतात्म्यांची प्रतिमा त्यांना भेट द्यावी… त्याच फ्रेममध्ये त्यांच्या घराण्याच्या नेत्याने जो त्याग आणि समर्पण भावना व्यक्त केली होती. तेही छायाचित्र असावे…. अलीकडे माझ्यासारख्या फाटक्या माणसाला कार्यक्रम करणे आर्थिकदृष्ट्या फार सोपे नाही. पण कृतज्ञता म्हणून मुंबई मराठी पत्रकारसंघाच्या सभागृहात १३ जून रोजी सायंकाळी ५ वाजता एका छोट्या कार्यक्रमाचे आयोजन केले आहे.

-मधुकर भावे

Stay Connected

1,567FansLike
187FollowersFollow
SubscribersSubscribe

ताज्या बातम्या

आणखीन बातम्या

लोकप्रिय बातम्या