25 C
Latur
Wednesday, July 6, 2022
Homeविशेषकेवळ एक पृथ्वी...

केवळ एक पृथ्वी…

एकमत ऑनलाईन

सौरमालेमध्ये पृथ्वी हा एकमेव असा ग्रह आहे ज्यावर पर्यावरण आहे. असे असूनही आधुनिक काळात मानवाने विकासाच्या, भौतिक सुखांच्या लालसेपोटी पर्यावरणाचे- निसर्गाचे अपरिमित दोहन केले आहे. प्रदूषण नामक राक्षसाने पृथ्वी, जल, वायू, आकाश या पंचमहाभूतांना विळखा घातला आहे. कार्बन डाय ऑक्साईड हा प्रदूषणातील महत्त्वाचा घटक असून त्याच्या वाढत्या प्रमाणामुळे जागतिक तापमानवाढीचे महासंकट मानवजातीवर आले आहे. हा कार्बन शोषून घेण्याचे काम केवळ वनस्पती, वृक्ष आणि जंगले करतात; परंतु विकासाच्या वरवंट्याखाली ती चिरडली जाताहेत. म्हणूनच यंदा पर्यावरण दिनाची थीम ‘केवळ एक पृथ्वी’ अशी ठेवतानाच ‘निसर्गाशी एकरूपतेने जगा’ हा संदेश दिला गेला आहे.

आपल्या सूर्यमालेमध्ये असणा-या ग्रह आणि उपग्रहांमध्ये पृथ्वी हा असा एकमेव ग्रह आहे ज्याच्यावर पर्यावरण आणि सजीवसृष्टी आहे. त्यामुळे पृथ्वीवर सजीवांच्या वाढीसाठी पर्यावरणाचे महत्त्व सर्वाधिक आहे. बदलत्या काळात आधुनिक युगातील मानवाला याचा विसर पडल्यामुळे यंदाच्या जागतिक पर्यावरण दिनानिमित्त ‘ओन्ली वन अर्थ’ ही थीम ठेवण्यात आली आहे. तसेच निसर्गाशी एकरूपतेने जगा हा संदेश यानिमित्ताने जगाला देण्यात येत आहे. वास्तविक, आपले संपूर्ण पर्यावरण हे पंचमहाभूतांपासून बनलेले आहे असे आपण म्हणतो. सजीवांचा विनाश झाला तरी त्याचे रुपांतर शेवटी या पंचमहाभूतांमध्ये होते. तथापि, सजीवसृष्टीसाठी महत्त्वाच्या असणा-या हवा, पाणी, जमीन, वायू या पंचमहाभूतांना मानवाने जन्माला घातलेल्या प्रदूषण नामक राक्षसाने मगरमिठी घातली आहे. डॉ. जयंत नारळीकरांसारखे खगोलशास्त्रज्ञ म्हणतात की, मानवाने प्रकाशाचेही प्रदूषण केले आहे.

हवेच्या प्रदूषणाला वाढते औद्योगीकरण, वाहनांची वाढती संख्या, भरमसाठ विकास प्रकल्प, वाढती अनियंत्रित लोकसंख्या, वाढत्या गरजा, नैसर्गिक आणि मानवनिर्मित वणवे, जाळपोळ या गोष्टी प्रामुख्याने कारणीभूत आहेत. कारण त्यातून वातावरणात मोठ्या प्रमाणावर कार्बन डाय ऑक्साईड सोडला जातो. अलीकडच्या काळाचा विचार करता कार्बनचे प्रमाण तब्बल ३३ ते ३६ टक्क्यांनी वाढले आहे. म्हणून आज जागतिक तापमानवाढ ही सर्वांत मोठी जागतिक समस्या बनून मानवापुढे उभी राहिली आहे. जागतिक तापमानवाढीस एकटा कार्बन डाय ऑक्साईड हा ७२ टक्के जबाबदार आहे. पर्यावरणातील दुसरा घटक आहे पाणी. पृथ्वीचा तीन चतुर्थांश भाग पाण्याने व्यापलेला आहे. त्यातील पिण्यायोग्य पाणी २ टक्के असून त्यापैकी बहुतांश पाणी बर्फाच्या रूपामध्ये ध्रुव प्रदेशात आहे. जागतिक तापमानवाढीमुळे हा बर्फ वितळून समुद्रात मिसळू लागला आहे. परिणामी, समुद्राची जलपातळी वाढून अनेक शहरे-देश बुडण्याची भीती निर्माण झाली आहे. पिण्यायोग्य पाण्यापैकी ९५ ते ९८ टक्के पाणी मानवाने प्रदूषित केलेले आहे. ध्वनिप्रदूषणही अलीकडील काळात वाढले असून त्याचा फटका मानवालाच नव्हे तर पक्ष्यांनाही सोसावा लागत आहे. तिसरीकडे रासायनिक खतांचा बेसुमार वापर, कीटकनाशके-तणनाशके यांचा मारा यामुळे जमिनीचे प्रदूषणही टिपेला पोहोचले आहे.

या सर्वांमध्ये वायुप्रदूषण आणि त्यामुळे झालेली जागतिक तापमानवाढ ही सर्वांत महत्त्वाची आहे. यास कारणीभूत असणारा कार्बन डाय ऑक्साईड निसर्गामध्ये फक्त वनस्पतीच शोषून घेऊ शकतात. वनस्पती हा जैवविविधतेचा पाया आहे. त्या आहेत म्हणून मानव व इतर सजीव या पृथ्वीतलावर अस्तित्व टिकवून आहेत. वनस्पतींमध्ये जंगलांचा आणि वृक्षांचा भाग महत्त्वाचा आहे. याखेरीज फायटो प्लँटॉन या पाण्यावर तरंगणा-या सूक्ष्म वनस्पतीदेखील कार्बन डाय ऑक्साईड शोषून घेतात आणि ऑक्सिजन वातावरणात सोडत असतात. थोडक्यात, कार्बन डाय ऑक्साईड आणि ऑक्सिजन यांच्यातील संतुलन ठेवण्याचे काम निसर्गच करत असतो. परंतु मोठमोठ्या विकास प्रकल्पांसाठी निसर्गाची अपरिमित हानी होत आहे. राष्ट्रीय वननीतीनुसार भौगोलिक क्षेत्राच्या ३३ टक्के क्षेत्र वृक्षाच्छादित असणे आवश्यक आहे. परंतु आपल्या देशाच्या एकूण भौगोलिक क्षेत्रापैकी केवळ २०.६० टक्के क्षेत्र वनाच्छादित आहे. यामध्ये महत्त्वाच्या असणा-या दाट वनांची टक्केवारी फक्त ९ टक्के इतकीच आहे. ही बाब अत्यंत लाजिरवाणी आणि क्लेशकारक आहे. लोकसंख्या वाढीमुळे नैसर्गिक स्रोतांचा वापर प्रचंड वाढला असून आधुनिकीकरणाच्या छताखाली वनांची प्रचंड कत्तल करण्यात आली आहे. उपग्रहावरून टिपलेल्या प्रतिमांमधून आपले वृक्षाच्छादन दरवर्षी १३ कोटी मीटर या वेगाने नष्ट होत आहे. भारतात दरवर्षी सरासरी सात अब्ज वृक्षांची तोड केली जाते. समृद्ध पर्यावरण विकासासाठी प्रति व्यक्ती ४२२ वृक्षांची आवश्यकता असते. अमेरिकेसारख्या विकसित देशात ही संख्या ६९९ इतकी आहे. तेच ऑस्ट्रेलियामध्ये ३,२६६ आहे. तर चीनमध्ये १३० इतके आहे. पण आपल्या देशात ही संख्या अवघी २८ इतकीच आहे. सन २०२० मध्ये ब्राझीलमधील अ‍ॅमेझॉन खो-यातील १३ हजार चौरस किलोमीटर क्षेत्रावरील सदाहरित वर्षावने जळून नष्ट झाली आहेत;

तर गतवर्षी ऑस्ट्रेलियामधील १८.६ दशलक्ष हेक्टर वनक्षेत्र आगीच्या भक्ष्यस्थानी पडल्याने पूर्णपणे नष्ट झाले आहे. जैवविविधतेच्या दृष्टीने जागतिक स्तरावर महत्त्वाच्या असणा-या हिमालय भूप्रदेशात आणि पश्चिम घाट परिसरात तसेच तेथे असणा-या इको सेन्सेटिव्ह झोनमध्येही विविध प्रकल्पांमुळे बेसुमार वृक्षतोड आणि जंगलांचा विनाश सुरू आहे. ७०-७५ वर्षांपूर्वी पश्चिम घाट परिसरातील ६८ टक्के भूक्षेत्र वनांनी व्यापले होते; पण या परिसरात आज अवघे ३७ टक्के जंगल शिल्लक राहिले आहे. भारतातील ४५ हून अधिक वृक्षप्रजाती जवळजवळ नामशेष झाल्या आहेत. संपूर्ण पृथ्वीचा विचार करता दरवर्षी सुमारे १६४ दशलक्ष हेक्टर म्हणजे नेपाळच्या आकाराएवढी जंगले नष्ट होताहेत. परिणामी २०५० पर्यंत जगातील सुमारे १० लाख प्रजाती निव्वळ हवामान बदलामुळे संकटग्रस्त होतील आणि जवळपास ४ लाख प्रजाती २१०० सालापर्यंत नामशेष होतील, असा तज्ज्ञांचा अंदाज आहे. विकासासाठी मोजावी लागणारी ही किंमत मानवजातीला विनाशाकडे नेणारी आहे.

विशेष म्हणजे विकासाच्या नावाने उभ्या केल्या जाणा-या मोठमोठ्या प्रकल्पांना पर्यावरणीय परवानगी बंधनकारक आहे. पण जवळपास सर्वच मोठे प्रकल्प हे एन्व्हायर्नमेंटल इम्पॅक्ट असेसमेंट (ईआयए) करण्याचा केवळ दिखावा करतात. यासाठीची जनसुनावणी हादेखील एक फार्स बनला आहे. अशा प्रकारचा दिखावा आणि फसवणूक सुरू राहिल्यास जंगलतोड थांबवणार कशी? शासनाकडे मंजुरीसाठी येणारे ४० टक्के प्रकल्प जंगलाशी संबंधित असतात. पूर्वी प्रकल्प नामंजूर करण्याचे प्रमाण ११.९ टक्के होते; पण आज ते अवघ्या एक टक्क्यावर आले आहे. गेल्या पाच वर्षांत ५७ हजार हेक्टर वनक्षेत्रांचा विकास प्रकल्पांसाठी बळी गेला आहे. देशभरात सर्वत्रच रस्ते विकासासाठी आणि रेल्वेमार्गांसाठी वने आणि लाखो वृक्ष नष्ट केले जात असून ती पर्यावरणाच्या दृष्टीने अत्यंत गंभीर बाब आहे.

दोन वर्षांपूर्वी आलेल्या कोरोना महामारीच्या काळात लॉकडाऊनमुळे जनता घरांमध्ये बंदिस्त असल्याची संधी साधून देशात अनेक विकास प्रकल्पांना मंजुरी देऊन वृक्षांवर आणि वनांवर कु-हाड चालवली गेली. महाराष्ट्रात मेळघाटमधील रेल्वेमार्गासाठी सुमारे १० हजार वृक्ष तोडले जाणार आहेत. चंद्रपूरमध्ये विमानतळासाठी ३० हजार ८१७ वृक्ष तोडले जाणार आहेत. मुंबई-बडोदा एक्सप्रेस हायवे प्रकल्पात आठ पदरी रस्त्यासाठी ४१ हजार वृक्षांचा बळी दिला जात आहे. नागपूर-मुंबई समृद्धी महामार्गासाठी ३५ हजारांहून अधिक वृक्ष नष्ट करण्यात आले आहेत. मुंबई-गोवा महामार्ग प्रकल्पात ३१ हजारांहून अधिक वृक्षांची तोड करण्यात आली आहे. लॉकडाऊनच्या काळात भंडारदरा-गोंदिया जिल्ह्यातील कोका वन्यजीव अभयारण्यातील १० हजारांहून अधिक वृक्षांची बेकायदेशीर तोड करण्यात आली आहे. पणजी-अनमोड-बेळगाव महामार्ग रुंदीकरणासाठी ४० हजारांहून अधिक वृक्षांची कत्तल करण्यात आली आहे. कर्नाटकातील कैगा ते गोवा या पॉवर ट्रान्समिशन लाईन प्रकल्पात सुमारे १७७ हेक्टर वनक्षेत्र बाधित होणार आहे.

कर्नाटकातील उत्तर कन्नड जिल्ह्यात १९७३ मध्ये ७४.१९ टक्के वनक्षेत्र अस्तित्वात होते; पण विविध विकास प्रकल्पांमुळे २०१८ पर्यंत २६. १४ टक्के वनक्षेत्र नष्ट झाले आहे. मध्य प्रदेशातील एका हि-याच्या खाणीसाठी मंजुरी देण्यात आली असून त्यासाठी ३० लाख झाडांची कत्तल करणार आहेत. माणसाच्या जगण्यासाठी सोने, चांदी, हिरे गरजेचे आहेत की, शुद्ध हवा महत्त्वाची आहे, हा प्रश्न राज्यकर्त्यांना विचारला गेला पाहिजे. परंतु जनतेला बरेचदा याची खबरबातही नसते किंवा बहुतांश समाज याबाबत उदासीन असतो. परंतु भविष्यकाळात प्रकल्पांची संख्या अशीच वाढत राहिल्यास वने-जंगले, वृक्ष शिल्लक राहतील का? त्यावेळी पर्यावरणाची स्थिती काय असेल? याचा विचार करण्याची वेळ आली आहे. समुद्राच्या पाण्याची पातळी वाढल्यामुळे सागरी पाण्याचा सामू (पीएच) कमी होतो आहे,

खारटपणा कमी होतो आहे. यामुळे तसेच वाढत्या जलप्रदूषणामुळे फ्लायटो फ्लँटॉनचे अस्तित्व धोक्यात आले आहे. परिणामी त्यांच्याकडून तयार होणा-या प्राणवायूच्या प्रमाणातही घट होत आहे. सद्यस्थितीत वायुप्रदूषणापासून वातावरण स्वच्छ ठेवण्यासाठी आपण केवळ वृक्ष व वनस्पतींवर अवलंबून आहोत. पर्यावरणाचे रक्षण करण्यासाठी वातावरणातील कार्बनचे प्रमाण कमी करणे ही आज सर्वांत महत्त्वाची गरजेची बाब आहे. त्याखेरीज जागतिक तापमानवाढ कमी होणार नाही. यासाठी असलेली वनसंपदा जपून ती वाढवण्याच्या दृष्टीने प्रयत्न करणे गरजेचे आहे. यंदा पर्यावरणदिनाची थीम ‘केवळ एक पृथ्वी’ अशी ठेवतानाच ‘निसर्गाशी एकरूपतेने जगा’ हा संदेश त्यासाठीच दिला गेला आहे. जाता जाता विं. दा. करंदीकरांच्या वृक्षांचे महत्त्व सांगणा-या या ओळी उद्बोधक ठरणा-या आहेत. ते म्हणतात, ‘झाडे ही पक्ष्यांपेक्षा शहाणी असतात, माणसापेक्षा शहाणी असतात. म्हणूनच ती जगभर फिरत बसत नाहीत. एकाच ठिकाणी स्थिर असतात. हात वर करून उभी असतात. एक दिवस आकाश कोसळणार आहे. पण ही झाडेच त्याला सावरणार आहेत.’

– प्रा. डॉ. मधुकर बाचुळकर,
ज्येष्ठ पर्यावरणतज्ज्ञ

Stay Connected

1,567FansLike
187FollowersFollow
SubscribersSubscribe

ताज्या बातम्या

आणखीन बातम्या

लोकप्रिय बातम्या