भारतीय चित्रपटसृष्टी आणि रंगभूमीवर आपल्या दमदार अभिनयाचा आणि आक्रमक शैलीचा ठसा उमटवणारे ज्येष्ठ अभिनेते नाना पाटेकर यांच्या निधनामुळे कलाविश्वात आणि प्रेक्षकांमध्ये प्रचंड पोकळी निर्माण झाली आहे. त्यांच्या एक्झिटनंतर चित्रपटसृष्टीतील दिग्गजांपासून ते सर्वसामान्य चाहत्यांपर्यंत सर्वच जण त्यांच्या अजरामर भूमिकांचे आणि चित्रपटांचे स्मरण करत आहेत. नाना पाटेकर म्हणजे केवळ एक नाव नसून अभिनयाची एक स्वयंभू पाठशाळा होती, ज्यांनी प्रत्येक भूमिकेला स्वतःचा आत्मा दिला.
हिंदी चित्रपटसृष्टीत नाना पाटेकर यांना खरी आणि मोठी ओळख ‘प्रतिघात’ (१९८७) या चित्रपटाने मिळवून दिली. या चित्रपटातील ‘करमचंद’ या विक्षिप्त आणि अन्यायाविरुद्ध बंड पुकारणाऱ्या माजी पोलिसाची भूमिका त्यांनी ज्या ताकदीने साकारली, ती पाहून प्रेक्षक अवाक झाले होते. त्यांची ही भूमिका संपूर्ण चित्रपटाचा मुख्य कणा ठरली आणि या कामगिरीने बॉलिवूडमध्ये त्यांच्या नावाचा भक्कम पाया रचला.
त्यानंतर विधु विनोद चोप्रा यांच्या ‘परिंदा’ (१९८९) या चित्रपटात नानांनी साकारलेला ‘अण्णा सेठ’ हा अंडरवर्ल्ड डॉन भारतीय सिनेमाच्या इतिहासातील सर्वोत्कृष्ट खलानायक ठरला. मानसिकदृष्ट्या अस्वस्थ आणि क्रूर डॉनच्या या वास्तववादी पात्रासाठी त्यांना सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्याचा पहिला राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार मिळाला.
त्यांच्या कारकिर्दीतील मैलाचा दगड ठरलेल्या ‘क्रांतिवीर’ (१९९४) चित्रपटातील ‘प्रताप टिळक’ या पात्राच्या माध्यमातून नानांनी भ्रष्टाचारावर आणि धर्मांधतेवर जो हल्ला चढवला, तो आजही अंगावर काटा आणतो. “ये हिंदू का खून है, ये मुसलमान का खून है…” हा त्यांचा अजरामर संवाद आणि फाशीच्या तख्त्यावर जातानाचा सीन भारतीय सिनेमात सुवर्णअक्षरांनी कोरला गेला आहे. या चित्रपटासाठी त्यांना सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचा राष्ट्रीय पुरस्कार प्राप्त झाला.
त्याचप्रमाणे ‘अग्निसाक्षी’ (१९९६) चित्रपटात त्यांनी साकारलेला सनकी आणि संशयी ‘विश्वनाथ’ हा अभिनय शिकणाऱ्यांसाठी एक उत्तम वस्तुपाठ ठरला. प्रेम, संशय आणि वेडेपणा या भावना एकाच वेळी चेहऱ्यावर आणि डोळ्यांतून दाखवण्याची किमया त्यांनी या चित्रपटात साधली, ज्यासाठी त्यांना पुन्हा एकदा राष्ट्रीय पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले.
नाना पाटेकर यांनी केवळ चंदेरी दुनियेतच नव्हे, तर ‘नाम फाउंडेशन’च्या माध्यमातून दुष्काळग्रस्त शेतकऱ्यांच्या पाठीशी खंबीरपणे उभे राहून सामाजिक क्षेत्रातही ‘क्रांतिवीर’ची भूमिका खऱ्या अर्थाने पार पाडली. त्यांची अनोखी संवादफेक, तीक्ष्ण डोळे आणि देहबोलीतील सहजता यामुळे ते भारतीय सिनेमाच्या इतिहासातील एक महान आणि अद्वितीय अभिनेते म्हणून सदैव स्मरणात राहतील.
