सोलापूर: एप्रिल महिन्याच्या सुरुवातीलाच सूर्याने आग ओकायला सुरुवात केली असून, याचा मोठा फटका सोलापूरची जीवनवाहिनी असलेल्या उजनी धरणाला बसत आहे. वाढत्या तापमानामुळे धरणातील पाणी पातळी झपाट्याने खाली जात असून, दररोज तब्बल ३५ कोटी लिटर पाणी केवळ वाफेच्या रूपात हवेत विरून जात आहे. या संकटामुळे आता ‘फ्लोटिंग सोलर’ (तरंगते सौर ऊर्जा प्रकल्प) योजना तातडीने राबवण्याची मागणी जोर धरत आहे.
बाष्पीभवनाचा विळखा: आकड्यांमधील दाहकता
उजनी धरणाची सद्यस्थिती पाहता, बाष्पीभवनामुळे होणारे नुकसान डोळे पांढरे करणारे आहे
दैनंदिन घट: दिवसाला सुमारे ०.०३ TMC पाणी कमी होत आहे.
मासिक फटका: महिन्याकाठी हेच प्रमाण १ ते २ TMC पर्यंत जाते.
वार्षिक नुकसान: वर्षाकाठी साधारण १३ TMC पाणी बाष्पीभवनामुळे वाया जाते, जे सुमारे ६५ हजार हेक्टर जमिनीला वर्षभर पाणी पुरवण्यासाठी पुरेसे आहे.
सद्यस्थिती: १५ एप्रिल रोजी धरणात केवळ ३०.९३% उपयुक्त पाणीसाठा शिल्लक आहे.
‘फ्लोटिंग सोलर’ का आहे काळाची गरज?
बाष्पीभवनाचा हा वेग रोखण्यासाठी जलाशयावर सौर पॅनेल बसवणे हा सर्वात प्रभावी उपाय मानला जात आहे. पॅनेलमुळे सूर्याची किरणे थेट पाण्यावर पडणार नाहीत, ज्यामुळे बाष्पीभवन मोठ्या प्रमाणात कमी होईल शिवाय जलसंपदा विभागाला सौर ऊर्जेतून मोठा निधी उपलब्ध होईल. उजनीचा विस्तार सुमारे २०० चौरस किलोमीटर असल्याने येथे जागेची कोणतीही अडचण नाही.
फ्लोटिंग सोलर योजनेचे होणारे सकारात्मक परिणाम
उजनी धरणाचा विस्तार २०० चौरस किलोमीटर इतका प्रचंड आहे. उन्हाळ्यात उघड्या जलपृष्ठभागामुळे बाष्पीभवनाचा वेग वाढतो. फ्लोटिंग सोलर पॅनेल पाण्याचा पृष्ठभाग झाकून टाकतील, ज्यामुळे सूर्याची थेट किरणे पाण्यावर पडणार नाहीत, बाष्पीभवनाचे प्रमाण लक्षणीयरीत्या कमी होईल, वर्षाकाठी वाया जाणारे साधारण १३ TMC पाणी वाचवता येईल.
६५ हजार हेक्टर अतिरिक्त क्षेत्राला पाणी
केवळ सौर ऊर्जेतून मिळणारा पैसा महत्त्वाचा नसून, वाचवलेले पाणी शेतीसाठी वापरणे हा या योजनेचा मुख्य उद्देश आहे. बाष्पीभवन रोखल्यामुळे वाचणारे पाणी साधारण ६५,००० हेक्टर अतिरिक्त कोरडवाहू जमिनीला सिंचनाखाली आणू शकते.यामुळे सोलापूर आणि परिसरातील शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढून ही योजना ‘शेतीसाठी वरदायिनी’ ठरेल.
‘कोरडवाहू’ मुक्तीसाठी आधुनिक पर्याय
आज नवीन धरणे बांधण्यावर भौगोलिक आणि आर्थिक मर्यादा आहेत. अशा परिस्थितीत आहे त्या साठ्यातील ‘थेंब थेंब’ पाणी वाचवणे हाच पर्याय उरतो. ही योजना यशस्वी झाल्यास राज्यातील इतर मोठ्या धरणांसाठी हे एक आदर्श मॉडेल ठरेल. पाईपलाईनद्वारे पाणी देण्याच्या सरकारी योजनेला या ‘वॉटर कव्हरिंग’ तंत्रज्ञानाची जोड मिळाल्यास पाण्याची गळती आणि बाष्पीभवन दोन्ही शून्यावर आणता येतील.
जागेच्या समस्येवर कायमस्वरूपी तोडगा
मोठ्या सौर प्रकल्पांसाठी हजारो एकर जमिनीचे संपादन करावे लागते, ज्यामुळे शेतजमीन नष्ट होते किंवा विस्थापन होते. उजनीचा जलाशय विस्तीर्ण असल्याने जमिनीची कोणतीही अडचण येथे येणार नाही. पाण्यावर तरंगणारे हे प्रकल्प जमिनीचा एक तुकडाही न वापरता प्रचंड वीज निर्मिती करतील.
“उजनीतील बाष्पीभवन रोखण्यासाठी फ्लोटिंग सोलरची योजना प्रस्तावित आहे. यासाठी केंद्रीय यंत्रणांना (NTPC इत्यादी) निविदा प्रक्रियेत समाविष्ट करून घेण्याबाबत विचार सुरू आहे,” असे जलसंधारण मंत्री राधाकृष्ण विखे पाटील यांनी स्पष्ट केले आहे.
शेती आणि पिण्याच्या पाण्याचे संकट
सध्या उजनीतून जिल्ह्यातील पावणेदोन लाख हेक्टर शेतीला पाणी दिले जाते. याशिवाय ४२ पाणीपुरवठा योजना याच धरणावर अवलंबून आहेत. बाष्पीभवन, शेतीसाठीचा उपसा आणि पिण्याच्या पाण्याच्या योजना यामुळे पाणी पातळी दिवसाला अर्धा ते एक फूट खाली जात आहे. जर पुढील २-३ महिने असाच उन्हाळा राहिला, तर फक्त बाष्पीभवनामुळे ३ ते ५ TMC पाणी कमी होऊ शकते.
भविष्यातील दिशा
शासनाकडून भविष्यात पाईपलाईनद्वारे पाणी देण्याचे नियोजन सुरू असले, तरी नैसर्गिकरीत्या होणारे बाष्पीभवन रोखणे हे मोठे आव्हान आहे. ‘थेंबे थेंबे तळे साचे’ या उक्तीप्रमाणे, बाष्पीभवनामुळे वाया जाणारे हे पाणी वाचवल्यास राज्यातील हजारो हेक्टर कोरडवाहू क्षेत्र ओलिताखाली येऊ शकते. बाष्पीभवनामुळे होणारा हा अदृश्य विळखा रोखण्यासाठी आता प्रशासकीय पातळीवर वेगवान हालचाली होणे गरजेचे आहे.
