नवी दिल्ली : देशातील सौर ऊर्जा क्षेत्रासाठी केंद्र सरकारने एक महत्त्वपूर्ण निर्णय घेतला असून १ जूनपासून सौर प्रकल्पांसाठी वापरल्या जाणाऱ्या सौर पॅनेलमध्ये फक्त भारतात उत्पादित सौर सेल्सचा वापर करणे बंधनकारक करण्यात आले आहे. या निर्णयामुळे देशांतर्गत उत्पादनाला चालना मिळणार असली, तरी सौर उद्योगातील अनेक लहान आणि मध्यम कंपन्यांसमोर नव्या आव्हानांचे संकट उभे राहण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे. केंद्र सरकारच्या नव्या आदेशानुसार घरगुती, व्यावसायिक आणि औद्योगिक क्षेत्रातील नव्या सौर प्रकल्पांमध्ये परदेशातून आयात केलेल्या सौर सेल्सचा वापर करता येणार नाही. यापुढे देशात तयार झालेल्या सौर सेल्सवरच अवलंबून राहावे लागणार आहे.
सौर सेल्स म्हणजे नेमके काय?
सौर ऊर्जा पॅनेलमध्ये दिसणारे छोटे आयताकृती भाग म्हणजे सौर सेल्स. हेच सौर पॅनेलचे सर्वात महत्त्वाचे घटक असतात. सूर्यप्रकाशातील ऊर्जेचे विजेमध्ये रूपांतर करण्याचे काम हे सौर सेल्स करतात. अनेक सौर सेल्स एकत्र जोडून सौर पॅनेल तयार केले जाते आणि अशा अनेक पॅनेल्सच्या साहाय्याने वीज निर्मिती केली जाते. त्यामुळे सौर सेल्सला संपूर्ण सौर ऊर्जा प्रणालीचे ‘हृदय’ मानले जाते.
सरकारने हा निर्णय का घेतला?
भारत सध्या सौर पॅनेल उत्पादनात जगातील महत्त्वाच्या देशांपैकी एक आहे. मात्र सौर सेल्सच्या बाबतीत देश अजूनही मोठ्या प्रमाणात आयातीवर अवलंबून आहे. विशेषतः चीनसह इतर देशांतून मोठ्या प्रमाणावर सौर सेल्स आयात केले जातात. ही आयात कमी करणे, देशांतर्गत उत्पादन वाढवणे आणि आत्मनिर्भर भारत अभियानाला चालना देणे हा या निर्णयामागील प्रमुख उद्देश असल्याचे मानले जात आहे. सरकारच्या मते, स्थानिक उत्पादनाला प्रोत्साहन मिळाल्यास रोजगारनिर्मिती वाढेल आणि सौर ऊर्जा क्षेत्रातील आयातीवरील अवलंबित्व कमी होईल.
उत्पादन क्षमतेतील मोठी तफावत
भारतामध्ये दरवर्षी सुमारे २०० गिगावॅट क्षमतेचे सौर पॅनेल तयार करण्याची क्षमता आहे. मात्र सौर सेल्स उत्पादनाच्या बाबतीत देश खूप मागे आहे. सध्या भारतात केवळ ३० गिगावॅट क्षमतेचे सौर सेल्स उत्पादन होते. याचा अर्थ पॅनेल उत्पादनासाठी आवश्यक असलेल्या बहुतांश सौर सेल्सची गरज आयातीतून भागवावी लागते. त्यामुळे नव्या नियमांनंतर उद्योग क्षेत्रासमोर पुरवठ्याचे मोठे आव्हान निर्माण होऊ शकते.
लहान उद्योगांपुढे संकट?
या निर्णयामुळे सर्वाधिक परिणाम लहान आणि मध्यम सौर उपकरण उत्पादकांवर होण्याची शक्यता तज्ज्ञांनी व्यक्त केली आहे. अनेक लहान कंपन्या स्वतः सौर सेल्स तयार करत नाहीत. त्या आयात केलेले सेल्स खरेदी करून त्यापासून सौर पॅनेल आणि सौर संच तयार करतात. नव्या नियमांमुळे अशा कंपन्यांना देशांतर्गत उत्पादित सेल्सवर अवलंबून राहावे लागेल. यामुळे उत्पादन खर्च वाढण्याची आणि पुरवठ्यात अडचणी येण्याची शक्यता आहे.
मोठ्या कंपन्यांना होऊ शकतो फायदा
दुसरीकडे, ज्या मोठ्या कंपन्या सौर सेल्स आणि सौर पॅनेल दोन्हींचे उत्पादन स्वतः करतात, त्यांना या निर्णयाचा मोठा फायदा होऊ शकतो. उभ्या एकात्मिक (Vertically Integrated) उत्पादन प्रणाली असलेल्या कंपन्यांना बाजारात स्पर्धात्मक लाभ मिळण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे आगामी काळात सौर उद्योगात विलीनीकरणे, भागीदारी आणि मोठ्या कंपन्यांचे वर्चस्व वाढण्याची शक्यता तज्ज्ञांकडून व्यक्त केली जात आहे.
सौर पॅनेलची निर्मिती कशी होते?
सौर पॅनेल तयार करण्याची प्रक्रिया पॉलीसिलिकॉनपासून सुरू होते. पॉलीसिलिकॉनपासून प्रथम इंगॉट्स (मोठे आयताकृती ठोकळे) तयार केले जातात. त्यानंतर या इंगॉट्सचे अतिशय पातळ तुकडे कापले जातात, ज्यांना ‘वेफर्स’ म्हटले जाते. या वेफर्सवर विविध तांत्रिक प्रक्रिया करून सौर सेल्स तयार केले जातात. नंतर अनेक सौर सेल्स एकत्र जोडून सौर पॅनेल बनवले जाते. हे पॅनेल सूर्यप्रकाश शोषून त्याचे विजेमध्ये रूपांतर करतात.
कोणत्या प्रकल्पांना लागू होणार नवा नियम?
केंद्र सरकारच्या आदेशानुसार १ जूननंतर सुरू होणाऱ्या सर्व नेट-मीटरिंग आणि ओपन अॅक्सेस सौर प्रकल्पांसाठी भारतीय सौर सेल्सचा वापर बंधनकारक असेल.
नेट-मीटरिंग प्रकल्प : घरांच्या किंवा इमारतींच्या छतांवर बसवण्यात येणाऱ्या सौर पॅनेल प्रणाली.
ओपन अॅक्सेस प्रकल्प : औद्योगिक आणि व्यावसायिक ग्राहकांसाठी थेट ऊर्जा पुरवठा करणारे मोठे सौर प्रकल्प.
सौर क्षेत्रासाठी निर्णायक टप्पा
ऊर्जा क्षेत्रातील तज्ज्ञांच्या मते, हा निर्णय दीर्घकालीन दृष्टीने भारताला सौर उत्पादन क्षेत्रात अधिक सक्षम बनवू शकतो. मात्र त्यासाठी देशांतर्गत सौर सेल्स उत्पादन क्षमता झपाट्याने वाढवणे आवश्यक असेल. अन्यथा पुरवठा तुटवडा, वाढता खर्च आणि प्रकल्पांच्या अंमलबजावणीत विलंब यांसारख्या समस्यांना उद्योग क्षेत्राला सामोरे जावे लागू शकते. एकूणच, १ जूनपासून लागू होणारा हा नवा नियम भारताच्या सौर ऊर्जा धोरणातील महत्त्वाचा टप्पा मानला जात असून, त्याचा परिणाम आगामी काही महिन्यांत संपूर्ण सौर उद्योगावर दिसून येण्याची शक्यता आहे.
