तेल अवीव / तेहरान / वॉशिंग्टन डीसी : मध्यपूर्वेतील तणाव कमी होण्याच्या दृष्टीने महत्त्वाची घडामोड समोर आली आहे. अमेरिका आणि इराण यांच्यात ६० दिवसांच्या युद्धविरामासाठी प्राथमिक स्तरावर सहमती झाल्याचा दावा काही आंतरराष्ट्रीय अहवालांमध्ये करण्यात आला आहे. या प्रस्तावित कराराला अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष Donald Trump यांची अंतिम मंजुरी मिळणे बाकी असल्याचे सांगितले जात आहे. मात्र या दाव्यांबाबत अद्याप अधिकृत आणि संयुक्त पुष्टी झालेली नाही.
सामंजस्य कराराचा मसुदा तयार झाल्याचा दावा
आंतरराष्ट्रीय माध्यमांतील अहवालांनुसार, अमेरिका आणि Iran यांच्यात एका सामंजस्य कराराच्या (MOU) मसुद्यावर प्राथमिक सहमती झाली आहे. या कराराचा मुख्य उद्देश युद्धविराम लागू करणे, प्रादेशिक तणाव कमी करणे आणि इराणच्या अणुकार्यक्रमासंदर्भात औपचारिक वाटाघाटी पुन्हा सुरू करणे हा आहे. अहवालानुसार, करार लागू झाल्यास प्रारंभीच्या ६० दिवसांत अणुऊर्जा कार्यक्रम, उच्च संवर्धित युरेनियम आणि भविष्यातील अणु-संबंधित मर्यादांवर सविस्तर चर्चा केली जाणार आहे.
होर्मुझ सामुद्रधुनी खुली ठेवण्यावर भर
प्रस्तावित करारातील सर्वात महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे Strait of Hormuz या जगातील अत्यंत महत्त्वाच्या समुद्री मार्गातील वाहतूक सुरळीत ठेवणे. जागतिक तेलपुरवठ्याचा मोठा हिस्सा या सामुद्रधुनीतून जात असल्याने तिचे धोरणात्मक महत्त्व प्रचंड आहे. करारानुसार इराणने पुढील ३० दिवसांत या भागातील सागरी सुरुंग हटवणे अपेक्षित आहे. तसेच आंतरराष्ट्रीय जहाजांकडून कोणत्याही प्रकारचा अतिरिक्त टोल आकारला जाणार नाही. त्याबदल्यात अमेरिका इराणवरील काही सागरी निर्बंध आणि तेल निर्यातीवरील मर्यादा टप्प्याटप्प्याने शिथिल करण्यावर विचार करू शकते.
अण्वस्त्र विकास न करण्याचे आश्वासन?
अहवालांमध्ये असेही नमूद करण्यात आले आहे की, प्रस्तावित करारात इराणकडून अण्वस्त्र विकसित न करण्याचे आश्वासन घेण्याचा प्रयत्न केला जात आहे. बदल्यात इराणला आर्थिक निर्बंधांमध्ये काही प्रमाणात दिलासा मिळू शकतो. तथापि, या मुद्द्यांवर अंतिम सहमती झाल्याची अधिकृत माहिती अद्याप उपलब्ध नाही.
इराणचा दावा, अमेरिकेचा स्पष्ट इन्कार
इराणी माध्यमांनी अमेरिकेसोबत युद्ध संपविण्यासाठी प्रारंभिक मसुदा तयार झाल्याचा दावा केला आहे. त्यांच्या मते, या प्रस्तावात होर्मुझ सामुद्रधुनीतील वाहतूक पूर्ववत करणे आणि अमेरिकेची लष्करी उपस्थिती कमी करण्याचा समावेश आहे. मात्र White House ने या वृत्तांचे जोरदार खंडन केले आहे. अमेरिकेने अशा प्रकारचा कोणताही अधिकृत मसुदा तयार झालेला नसल्याचे स्पष्ट करत इराणी माध्यमांतील बातम्या “पूर्णपणे बनावट आणि दिशाभूल करणाऱ्या” असल्याचा दावा केला आहे.
लेबनानमध्ये इस्रायली कारवाया तीव्र
दरम्यान, मध्यपूर्वेतील संघर्ष अजूनही सुरूच आहे. दक्षिण लेबनानमध्ये इस्रायलकडून करण्यात आलेल्या ताज्या हवाई हल्ल्यांमध्ये किमान ३१ जणांचा मृत्यू झाल्याची आणि ४० हून अधिक जण जखमी झाल्याची माहिती समोर आली आहे. या सततच्या हल्ल्यांमुळे सीमावर्ती भागात भीतीचे वातावरण निर्माण झाले असून अनेक नागरिक सुरक्षित भागांकडे स्थलांतर करत आहेत. परिस्थितीमुळे मानवतावादी संकट आणखी गंभीर होण्याची भीती व्यक्त केली जात आहे.
भारतीय खलाशांची सुटका
या घडामोडींमध्ये भारतासाठी दिलासादायक बातमी म्हणजे इराणने जुलै २०२५ पासून ताब्यात असलेल्या १० भारतीय खलाशांची सुटका केली आहे. दीर्घकालीन राजनैतिक प्रयत्नांनंतर हा निर्णय घेण्यात आल्याचे सांगितले जात आहे. सर्व भारतीय खलाशी सुरक्षित असून त्यांना लवकरच भारतात परत आणण्याची प्रक्रिया सुरू करण्यात आली आहे. या निर्णयाचे भारताने स्वागत केले आहे.
हमास कमांडर ठार केल्याचा इस्रायलचा दावा
दरम्यान, Hamas विरुद्ध सुरू असलेल्या कारवायांमध्ये इस्रायलने मोठा दावा केला आहे. इस्रायली लष्कराच्या मते, गाझा शहरातील एका लक्ष्यित हवाई हल्ल्यात हमासच्या लष्करी शाखेचा नवा कमांडर मोहम्मद ओदेह ठार झाला आहे. इस्रायलच्या म्हणण्यानुसार, अनेक महिन्यांच्या गुप्त पाळतीनंतर हा हल्ला करण्यात आला. मात्र या दाव्याबाबत स्वतंत्र पुष्टी अद्याप उपलब्ध झालेली नाही.
मध्यपूर्वेतील परिस्थितीकडे जगाचे लक्ष
अमेरिका-इराण युद्धविरामाच्या चर्चांपासून ते लेबनान आणि गाझातील संघर्षापर्यंत मध्यपूर्वेतील परिस्थिती अत्यंत संवेदनशील बनली आहे. प्रस्तावित युद्धविरामाला अंतिम स्वरूप मिळते की नाही, ट्रम्प प्रशासन कोणता निर्णय घेते आणि प्रादेशिक संघर्ष कितपत कमी होतो, याकडे आता संपूर्ण जगाचे लक्ष लागले आहे.
