हैदराबाद : वृत्तसंस्था
एल निनोचा देशावर विनाशकारी परिणाम झाला आहे. सर्वांत आधी एल निनोमुळे पावसाळ्यात पावसाचे प्रमाण कमी झाले आणि नंतर भात व कडधान्यांसारख्या खरीप पिकांचे नुकसान झाले. आता, नजीकच्या भविष्यात, पाण्यावरही संकट येऊ शकते. कारण केंद्रीय जल आयोगाचा ताजा अहवाल हीच आकडेवारी दर्शवत आहे.
पावसाळ्यातील दुष्काळाचे आता पाण्याच्या संकटात रूपांतर झाले आहे. कमी पावसाचा थेट परिणाम देशातील प्रमुख धरणे आणि जलाशयांवर झाला आहे, जे आता त्यांच्या क्षमतेच्या ३३ टक्के रिकामे झाले आहेत. दक्षिण भारताला याचा सर्वाधिक फटका बसला आहे, जिथे कर्नाटक आणि केरळमधील जलाशयांमधील पाण्याची पातळी नीचांकी पातळीवर पोहोचली आहे. उत्तर प्रदेश, बिहार आणि महाराष्ट्रातील प्रत्येकी एक धरण आणि जलाशय पूर्णपणे कोरडे पडण्याच्या मार्गावर आहे, म्हणजेच पाणीसाठा शून्य झाला आहे.
भारताकडे सध्या जगातील सर्वांत मोठ्या धरण पोर्टफोलिओपैकी एक आहे. सरकारी आकडेवारीनुसार, ६,६२८ धरणांसह भारत जगात तिस-या क्रमांकावर आहे. यापैकी ६,५४५ धरणे कार्यरत आहेत आणि ८३ धरणांचे बांधकाम सुरू आहे. देशात १७८ प्रमुख जलाशय आहेत, ज्यांचे केंद्रीय जल आयोगाद्वारे नियमितपणे निरीक्षण केले जाते. केंद्रीय जल आयोगाच्या ३० एप्रिल २०२६ च्या अहवालानुसार, देशातील १६६ जलाशयांमध्ये एकूण ७१.०८२ बिलियन क्यूबिक मीटर पाणी उपलब्ध होते. हे त्यांच्या एकूण क्षमतेच्या ३८.७२टक्के होते. गेल्या वर्षीच्या तुलनेत आंध्र प्रदेश, तामिळनाडू आणि तेलंगणामध्ये पाण्याची लक्षणीय घट झाली.
केंद्रीय जल आयोगाच्या साप्ताहिक बुलेटिननुसार, बिहारमधील चंदन धरण कोरडे पडल्याची बातमी समोर आली. यामध्ये महाराष्ट्रातील भीमा उजनी धरण आणि उत्तर प्रदेशातील मौदाहा जलाशयाचा समावेश आहे. तामिळनाडूमधील अलियार धरणही जवळपास रिकामे झाले आहे. देशातील जवळपास ६० टक्के जलाशयांमध्ये त्यांच्या एकूण क्षमतेच्या निम्म्याहून कमी पाणी आहे. यामुळे महाराष्ट्रातील मराठवाडा आणि विदर्भ प्रदेश, कर्नाटक, आंध्र प्रदेश आणि गुजरात या राज्यांमधील २०० हून अधिक जिल्ह्यांमध्ये तीव्र दुष्काळासारखी परिस्थिती निर्माण झाली आहे.
भूजल पातळी विक्रमी नीचांकी पातळीवर
एल निनोमुळे धरणे आणि जलाशयांमधील पाण्याची पातळी घटल्याने देश गंभीर पाणीटंचाईचा सामना करत आहे. शहरी भागांमध्ये पाणी कपात सुरू झाली आहे. मुंबईसारख्या प्रमुख शहरांमध्ये आधीच दहा टक्के पाणी कपात लागू करण्यात आली आहे. धरणांमधील पाणीसाठा कमी झाल्यामुळे शहरांमध्ये आणि गावांमध्ये बोअरवेलवरील अवलंबित्व वाढले आहे, ज्यामुळे भूजल पातळी विक्रमी नीचांकी पातळीवर पोहोचली आहे. बंगळुरू आणि चेन्नईच्या बाहेरील भागात तीव्र पाणीटंचाईमुळे रहिवाशांना खाजगी पाण्याच्या टँकरवर अवलंबून राहावे लागत आहे, ज्यामुळे पाण्याच्या दरात लक्षणीय वाढ झाली आहे.
देशातील ३१६ जिल्ह्यांमध्ये पाणीटंचाई
हवामान आणि सरकारी दुष्काळ अहवालासारख्या अहवालानुसार, ऑक्टोबर २०२६ मध्ये देशातील एकूण ८०६ जिल्ह्यांपैकी ३१६ जिल्हे एल निनोमुळे पाणीटंचाईचा सामना करत आहेत. यापैकी ३४ जिल्ह्यांमध्ये अत्यंत तीव्र पाणीटंचाई निर्माण झाली आहे. एल निनोच्या प्रभावामुळे, या जिल्ह्यांमध्ये मान्सूनचा पाऊस सामान्य प्रमाणापेक्षा २० टक्के ते ५९ टक्क्यांनी कमी झाला आहे.
