२१ जून हा केवळ वर्षातील सर्वात मोठा दिवस नाही, तर तो मानवी चेतना आणि आरोग्याचा सर्वात मोठा उत्सव बनला आहे. यंदाचा १२ वा आंतरराष्ट्रीय योग दिन भारताच्या ‘योग’ या प्राचीन वारशाची जागतिक ताकद पुन्हा एकदा अधोरेखित करतो. कोलकात्याच्या ऐतिहासिक रेड रोडवर हजारो योगसाधकांसोबत जेव्हा पंतप्रधान नरेंद्र मोदी आसने करतात आणि दुसरीकडे सीमेवरील जवानांपासून ते परदेशातील २१० पेक्षा जास्त भारतीय दूतावासांपर्यंत कोट्यवधी लोक यात सहभागी होतात, तेव्हा हे स्पष्ट होते की योग आता केवळ एक उपक्रम राहिलेला नाही, तर ते एक जागतिक जनआंदोलन बनले आहे.
या वर्षीच्या योग दिनाची थीम ‘स्वस्थ वृद्धापकाळासाठी योग’ (Yoga for Healthy Ageing) अतिशय विचारपूर्वक आणि वेळेची गरज ओळखून निवडण्यात आली आहे. आधुनिक वैद्यकीय विज्ञानाने मानवाचे सरासरी आयुष्य नक्कीच वाढवले आहे, परंतु ‘दीर्घायुष्य’ हे जर आजारपण आणि परावलंबित्वाने ग्रासलेले असेल, तर त्याला अर्थ उरत नाही. जागतिक स्तरावर बदलत्या लोकसंख्येचे वास्तव पाहता, आज समाजाला केवळ ‘आयुष्याची वर्षे’ वाढवण्याची गरज नाही, तर त्या वाढलेल्या वर्षांमध्ये ‘आरोग्य आणि उत्साह’ टिकवून ठेवण्याची गरज आहे. योग ही या समस्येवरील सर्वात प्रभावी आणि विनाखर्चिक अशी संजीवनी आहे.
वाढत्या वयात उद्भवणारे सांधेदुखी, रक्तदाब, मधुमेह यांसारखे शारीरिक आजार असोत किंवा एकाकीपणामुळे येणारे मानसिक नैराश्य असो; योग या सर्वांवर उत्तम पर्याय ठरतो. योगशास्त्र हे केवळ शरीर लवचिक बनवण्याचे साधन नाही, तर ते मनाला शांत करणारे आणि अंतर्गत अवयवांना बळकट करणारे शास्त्र आहे. वैद्यकीय तज्ज्ञही आता मान्य करतात की, आजार झाल्यावर उपचार करण्यापेक्षा ‘योग’ ही एक अशी प्रतिबंधात्मक प्रणाली आहे, जी शरीराला आतून इतकी मजबूत करते की आजार जवळ येण्यास धजावत नाहीत.
आजच्या वेगवान, ताणतणावाच्या आणि डिजिटल युगात विखुरलेले लक्ष (Distraction) आणि ढासळते मानसिक आरोग्य ही केवळ वृद्धांचीच नाही, तर लहान मुले आणि तरुणांचीही मोठी समस्या बनली आहे. अशा वेळी योगातील प्राणायाम आणि ध्यान हे माणसाला त्याच्या शांत केंद्राकडे परत आणण्याचे काम करतात. ६ लाखांहून अधिक संस्थांनी ‘योग संगम’ पोर्टलवर केलेली नोंदणी हे दर्शवते की, भारताची ही प्राचीन जीवनपद्धती आता संस्थात्मक पातळीवर आणि घराघरांमध्ये रुजली आहे.
योग दिनाचा हा भव्य सोहळा वर्षातून एकदाच साजरा करण्याचा कौतुकसोहळा राहू नये. ‘योगा ३६५’ या संकल्पनेप्रमाणे तो आपल्या दैनंदिन जीवनशैलीचा भाग बनणे आवश्यक आहे. भारताने जगाला दिलेली ही निरामय आरोग्याची भेट केवळ शारीरिक व्यायामापुरती मर्यादित नसून, ती वसुधैव कुटुंबकम् या भावनेतून संपूर्ण मानवजातीला सुखी, समाधानी आणि सन्मानजनक जीवन जगण्याचा मार्ग दाखवणारी प्रकाशशलाका आहे. यंदाच्या योग दिनाचा हाच खरा संदेश आणि फलश्रुती आहे.
