नवी दिल्ली: तारीख: १३ जून १९९७. वेळ: दुपारी ठीक ३:५५ वाजता. दिल्लीतील पॉश समजल्या जाणाऱ्या ग्रीन पार्क भागातील ‘उपहार’ सिनेमागृह प्रेक्षकांनी खच्चून भरले होते. नुकताच प्रदर्शित झालेला ‘बॉर्डर’ हा चित्रपट पडद्यावर सुरू होता. भारत-पाकिस्तान युद्धाचे प्रसंग पाहून प्रेक्षक टाळ्या आणि शिट्ट्या वाजवण्यात दंग होते. पण, याच उत्साहाच्या वातावरणात पडद्यामागे एक अंगावर काटा आणणारे मरण संथ गतीने पुढे सरकत होते, याची पुसटशी कल्पनाही तिथे बसलेल्या कोणाला नव्हती. अचानक थिएटरात धूर पसरू लागला आणि काही मिनिटांतच ५९ निष्पापांचा गुदमरून मृत्यू झाला. या भीषण दुर्घटनेने केवळ दिल्लीच नाही, तर संपूर्ण देश हादरून गेला होता.
चित्रपटाचा शो सुरू असतानाच काळ आला धावून
थिएटरच्या तळघरात (Underground Basement) दिल्ली विद्युत मंडळाचा एक मोठा ट्रान्सफॉर्मर होता. त्या दिवशी सकाळीच त्यात किरकोळ आग लागली होती, पण तात्पुरती दुरुस्ती करून तो पुन्हा सुरू करण्यात आला. दुपारी पावणेचारच्या सुमारास या ट्रान्सफॉर्मरमधून अचानक मोठ्या प्रमाणात तेल गळती झाली आणि भीषण आग लागली. तळघरात पार्क केलेल्या कार्सने पेट घेतला आणि त्यातून निघणारा अत्यंत विषारी कार्बन मोनॉक्साइड धूर वातानुकूलित (AC) यंत्रणेच्या डक्टमधून थेट सिनेमा हॉलच्या बाल्कनीमध्ये पोहोचला.
जेव्हा ‘इमर्जन्सी एक्झिट’ बनले ‘डेथ ट्रॅप’
पडद्यावर युद्ध सुरू असताना लोकांना वाटले की हा धूर स्पेशल इफेक्ट्सचा भाग आहे. पण जेव्हा श्वास घेणे कठीण झाले, तेव्हा एकच चेंगराचेंगरी झाली. जीव वाचवण्यासाठी लोक बाल्कनीतील दरवाजांकडे धावले, पण तिथे त्यांचे स्वागत मृत्यूने केले. अधिक तिकिटे विकण्याच्या हव्यासापोटी व्यवस्थापनाने जादा सीट टाकून आपत्कालीन बाहेर पडण्याचे मार्ग (Emergency Exits) बंद केले होते. इतकेच नाही तर लोक विनातिकीट आत येऊ नयेत म्हणून बाल्कनीचे दरवाजे बाहेरून कुलूप लावून बंद करण्यात आले होते! अंधार, विषारी धूर आणि बंद दरवाजे… यामुळे ५९ जणांचा जागीच गुदमरून मृत्यू झाला, तर १०० हून अधिक लोक गंभीर जखमी झाले. मृतांमध्ये २३ निष्पाप लहान मुलांचा समावेश होता.
कृष्णमूर्ती दांपत्याचा २५ वर्षांचा न्यायसंघर्ष
या दुर्घटनेने अनेक घरे उद्ध्वस्त केली. नीलम आणि शेखर कृष्णमूर्ती या दांपत्याने आपल्या तरुण मुलगी उन्नती (१७ वर्षे) आणि मुलगा उज्ज्वल (१३ वर्षे) यांना या आगीत गमावले. या दुःखातून खचून न जाता त्यांनी ‘एव्हीयूटी’ (Association of the Victims of Uphaar Tragedy) ची स्थापना केली आणि देशातील सर्वात बलाढ्य अंसल बिल्डर्स (थिएटरचे मालक गोपाल आणि सुशील अंसल) यांच्याविरोधात न्यायालयीन लढा पुकारला. शक्तिशाली लॉबी, बडे वकील आणि पैशांचे बळ यांच्याविरुद्ध एका सामान्य आई-वडिलांनी २५ वर्षे कोर्टाच्या पायऱ्या झिजवल्या आणि अखेर दोषींना तुरुंगाची हवा खावीच लागली.
‘उपहार’ चित्रपटगृह दुर्घटनेनंतर देशातील मल्टिप्लेक्स, मॉल्स आणि थिएटर्सच्या फायर सेफ्टी नियमांमध्ये अमूलाग्र बदल करण्यात आले. आज आपण चित्रपटाच्या सुरुवातीला जे सुरक्षेचे नियम आणि आपत्कालीन दरवाजांचे नकाशे पडद्यावर पाहतो, ते या ५९ जणांच्या बलिदानामुळे आणि कृष्णमूर्ती दांपत्याच्या संघर्षामुळे लागू झाले आहेत. थोडक्यात: ‘उपहार’ ही केवळ एक आग नव्हती, तर ती नफेखोरी आणि प्रशासकीय भ्रष्टाचाराने घेतलेला निष्पापांचा बळी होती. आजही जेव्हा एखाद्या इमारतीला आग लागते, तेव्हा उपहार सिनेमागृहाच्या त्या बंद दरवाजांच्या मागून येणाऱ्या किंकाळ्या देशाच्या व्यवस्थेला जागे करण्यासाठी पुन्हा ऐकू येतात.
