मुंबई/लातूर : जागतिक अर्थव्यवस्थेवर मंदीचे सावट, मध्यपूर्वेतील युद्धजन्य परिस्थिती, कच्च्या तेलाच्या वाढत्या किंमती आणि डॉलरच्या तुलनेत विविध देशांच्या चलनांवरील दबाव अशा आव्हानात्मक काळात भारतासाठी एक मोठी दिलासादायक बातमी समोर आली आहे. ताज्या जागतिक आर्थिक आकडेवारीनुसार, परकीय चलनसाठ्याच्या (Foreign Exchange Reserves) बाबतीत भारताने जगातील अव्वल देशांमध्ये आपले स्थान अधिक भक्कम केले असून भारत सध्या जगात चौथ्या क्रमांकावर विराजमान आहे. भारतातील एकूण परकीय चलनसाठा सध्या जवळपास $६९० अब्ज ते $७०२ अब्ज डॉलर्स दरम्यान स्थिर असल्याचे समोर आले आहे. या प्रचंड साठ्यामुळे जागतिक बाजारातील अनिश्चितता, डॉलरमधील चढ-उतार आणि रुपयावरील दबावाचा सामना करण्यासाठी भारतीय अर्थव्यवस्थेला मोठा आधार मिळत आहे.
परकीय चलनसाठा म्हणजे काय?
एखाद्या देशाकडे असलेला अमेरिकन डॉलर, युरो, पाउंड, सोने आणि आंतरराष्ट्रीय वित्तीय संस्थांमधील राखीव निधी यांचा एकत्रित साठा म्हणजे परकीय चलनसाठा होय. हा साठा त्या देशाच्या आर्थिक सुरक्षिततेचा महत्त्वाचा निर्देशक मानला जातो.भारतातील हा साठा रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया (RBI) नियंत्रित करते. देशावर आर्थिक संकट, आयात खर्च वाढ, युद्धजन्य परिस्थिती किंवा जागतिक मंदी यांसारखे परिणाम झाले तरी हा साठा देशाला आर्थिकदृष्ट्या स्थिर ठेवण्यास मदत करतो.
भारतासाठी हा साठा इतका महत्त्वाचा का?
भारत हा जगातील सर्वात मोठ्या कच्चे तेल आयातदार देशांपैकी एक आहे. देशाच्या गरजेपैकी जवळपास ९० टक्के कच्चे तेल परदेशातून आयात केले जाते. याशिवाय सोने, चांदी, खतं आणि विविध औद्योगिक कच्च्या मालासाठी देखील मोठ्या प्रमाणावर डॉलरची आवश्यकता असते. जर जागतिक बाजारात डॉलर महाग झाला किंवा तेलाच्या किंमती अचानक वाढल्या, तर देशाच्या आयात खर्चावर मोठा परिणाम होतो. अशावेळी आरबीआय हा परकीय चलनसाठा वापरून रुपयाचे मूल्य स्थिर ठेवण्याचा प्रयत्न करते. त्यामुळे महागाई नियंत्रणात ठेवण्यासही मदत मिळते.
जगातील सर्वाधिक परकीय चलनसाठा असलेले टॉप-१० देश
जागतिक स्तरावर चीन या यादीत अव्वल स्थानी असून आशियाई देशांचे या यादीत स्पष्ट वर्चस्व दिसून येत आहे.
| रँक (Rank) | देश (Country) | परकीय चलनसाठा (अंदाजे डॉलर्समध्ये) |
| १ | 🇨🇳 चीन (China) | $३.५७ ट्रिलियन ते $३.७५ ट्रिलियन |
| २ | 🇯🇵 जपान (Japan) | $१.२३ ट्रिलियन ते $१.३८ ट्रिलियन |
| ३ | 🇨🇭 स्वित्झर्लंड (Switzerland) | $९५२ अब्ज डॉलर्स |
| ४ | 🇮🇳 भारत (India) | $६९० अब्ज ते $७०२ अब्ज डॉलर्स |
| ५ | 🇷🇺 रशिया (Russia) | $६२० अब्ज डॉलर्स |
| ६ | 🇹🇼 तैवान (Taiwan) | $५७६ अब्ज डॉलर्स |
| ७ | 🇸🇦 सौदी अरेबिया (Saudi Arabia) | $४३४ अब्ज डॉलर्स |
| ८ | 🇭🇰 हाँगकाँग (Hong Kong) | $४२१ अब्ज डॉलर्स |
| ९ | 🇰🇷 दक्षिण कोरिया (South Korea) | $४१५ अब्ज डॉलर्स |
| १० | 🇧🇷 ब्राझील (Brazil) | $३८८ अब्ज डॉलर्स |
विशेष म्हणजे, अमेरिका या यादीत टॉप-१० मध्ये नसली तरी अमेरिकेकडे जगातील सर्वाधिक सोन्याचा साठा असल्याचे मानले जाते.
भारतीय परकीय चलनसाठ्याचे प्रमुख घटक
१. Foreign Currency Assets (FCA):
यामध्ये अमेरिकन डॉलर, युरो, पाउंड यांसारख्या प्रमुख विदेशी चलनांचा समावेश असतो.
२. Gold Reserves (सोन्याचा साठा):
भारताकडे सध्या ८८० टनांहून अधिक सोन्याचा साठा आहे. जागतिक स्तरावर सोन्याच्या साठ्यात भारत अव्वल देशांमध्ये गणला जातो.
३. Special Drawing Rights (SDR):
आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी (IMF) कडून मिळणारे विशेष आर्थिक अधिकार.
४. Reserve Position in IMF:
आयएमएफमध्ये भारताचा राखीव निधी आणि आर्थिक हिस्सा.
इराण-इस्रायल तणावाच्या पार्श्वभूमीवर भारताला मोठा दिलासा
सध्या मध्यपूर्वेत वाढलेला इराण-इस्रायल संघर्ष आणि त्यामुळे वाढणाऱ्या कच्च्या तेलाच्या किंमती पाहता, भारताचा हा मजबूत परकीय चलनसाठा देशासाठी मोठे आर्थिक संरक्षण कवच मानला जात आहे. तज्ज्ञांच्या मते, जर जागतिक बाजारात आणखी अस्थिरता वाढली, तरी भारताकडे पुरेसा डॉलर साठा असल्याने आयात व्यवस्थापन आणि रुपयाचे स्थैर्य राखणे तुलनेने सोपे जाईल.
अर्थतज्ज्ञांचे मत काय?
आर्थिक तज्ज्ञांच्या मते, भारताचा मजबूत परकीय चलनसाठा हा केवळ आर्थिक सुरक्षिततेचा निर्देशक नसून जागतिक गुंतवणूकदारांसाठीही विश्वासाचा संदेश आहे. मजबूत साठ्यामुळे परदेशी गुंतवणूकदारांचा भारतावरील विश्वास वाढतो आणि अर्थव्यवस्थेला दीर्घकालीन स्थैर्य मिळते.भारताची वाढती अर्थव्यवस्था, निर्यातीतील वाढ, सेवा क्षेत्रातील मजबूत कामगिरी आणि परदेशातून येणारी गुंतवणूक यामुळे आगामी काळात भारताचा परकीय चलनसाठा आणखी वाढण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे.
