भारतीय चित्रपटसंगीताच्या सुवर्ण इतिहासातील एक तेजस्वी पर्व शनिवारी संपले. आपल्या असामान्य आवाजाने सहा दशकांहून अधिक काळ लाखो रसिकांच्या मनावर अधिराज्य गाजवणाऱ्या ज्येष्ठ पार्श्वगायिका एस. जानकी यांचे वयाच्या ८८ व्या वर्षी निधन झाले. त्यांच्या जाण्याने केवळ दक्षिण भारतीय चित्रपटसृष्टीच नव्हे, तर संपूर्ण भारतीय संगीतविश्वाने एक अद्वितीय स्वररत्न गमावले आहे. मात्र, कलाकार शरीराने जातो; त्याची कला मात्र काळाच्या पलीकडे जिवंत राहते. जानकी अम्मा यांच्याबाबतही हेच सत्य आहे.
भारतीय चित्रपटसंगीताच्या इतिहासात अनेक दिग्गज गायक-गायिकांनी आपला ठसा उमटवला. परंतु विविध भाषांमध्ये, विविध भावछटांमध्ये आणि विविध संगीतप्रकारांमध्ये सहजतेने गाणारे कलाकार फारच मोजके आहेत. एस. जानकी या त्या दुर्मीळ कलाकारांपैकी एक होत्या. त्यांनी प्रेम, विरह, भक्ती, लोकसंगीत, शास्त्रीय संगीत, बालगीते आणि भावगीत अशा प्रत्येक प्रकारात आपल्या स्वरांची मोहोर उमटवली. त्यांच्या आवाजातील कोमलता, भावपूर्णता आणि नैसर्गिक अभिव्यक्तीमुळे प्रत्येक गीत श्रोत्यांच्या हृदयापर्यंत पोहोचत असे.
आंध्र प्रदेशातील एका सामान्य कुटुंबातून आलेल्या जानकी अम्मांनी लहानपणापासूनच संगीताची साधना सुरू केली. वयाच्या अवघ्या नवव्या वर्षी रंगमंचावर पहिल्यांदा सादरीकरण करणाऱ्या या बालकलाकाराने पुढे भारतीय संगीतविश्वात अभूतपूर्व स्थान निर्माण केले. १९ व्या वर्षी त्यांनी पहिले तमिळ गाणे रेकॉर्ड केले आणि त्यानंतरचा प्रवास म्हणजे भारतीय चित्रपटसंगीताचा एक सुवर्ण अध्याय ठरला.
त्यांनी तब्बल ४८ हजारांहून अधिक गाणी रेकॉर्ड केली, ही केवळ एक संख्या नाही; ती त्यांच्या अथक परिश्रमांची, शिस्तीची आणि संगीतावरील निष्ठेची साक्ष आहे. तमिळ, तेलुगू, कन्नड, मल्याळम, हिंदीसह जवळपास वीस भारतीय भाषांमध्ये त्यांनी गायन केले. इतक्या विविध भाषांमध्ये उच्चारांची अचूकता आणि भावनांची तितकीच प्रभावी अभिव्यक्ती साधणारे कलाकार अत्यंत दुर्मिळ आहेत.
त्यांच्या कारकिर्दीला मिळालेले चार राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार आणि ३३ राज्य चित्रपट पुरस्कार हे त्यांच्या गुणवत्तेचे अधिकृत प्रमाणपत्र आहे. परंतु त्यांच्या कर्तृत्वाचे मोजमाप पुरस्कारांच्या संख्येने होऊ शकत नाही. लाखो रसिकांच्या मनात त्यांनी निर्माण केलेले स्थान हेच त्यांचे खरे यश आहे.
एस. जानकी यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा आणखी एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे त्यांचा स्वाभिमान. २०१३ मध्ये केंद्र सरकारने जाहीर केलेला पद्मभूषण पुरस्कार त्यांनी स्वीकारण्यास नकार दिला. हा निर्णय वादग्रस्त ठरला असला, तरी त्यामागे कोणताही अहंकार नव्हता. भारतीय संगीतासाठी दिलेल्या आपल्या दीर्घ योगदानाची दखल खूप उशिरा घेतली गेली, अशी त्यांची स्पष्ट भूमिका होती. कलाकाराने सन्मानाचा आदर करावा, पण सन्मान देणाऱ्यांनीही कलाकाराच्या योगदानाचे योग्य वेळी मूल्यमापन करणे तितकेच आवश्यक असते, हा महत्त्वाचा संदेश त्यांच्या निर्णयातून मिळतो.
आजच्या डिजिटल युगात संगीत झपाट्याने बदलत आहे. तंत्रज्ञानामुळे आवाज अधिक परिपूर्ण वाटू शकतो; पण भावना, आत्मा आणि साधना यांना पर्याय नसतो. एस. जानकी यांच्या गायनातून हे वारंवार सिद्ध झाले. त्यांनी प्रत्येक गाणे केवळ गायले नाही, तर ते जगले. म्हणूनच त्यांची गाणी आजही तितक्याच उत्कटतेने ऐकली जातात.
संगीतविश्वातील आजची पिढी त्यांच्या जीवनातून दोन महत्त्वाचे धडे घेऊ शकते पहिला म्हणजे सातत्यपूर्ण साधना आणि दुसरा म्हणजे कलेप्रती प्रामाणिक राहण्याचा स्वाभिमान. प्रसिद्धी, पुरस्कार किंवा बाजारपेठेपेक्षा कला श्रेष्ठ मानणाऱ्या कलाकारांची परंपरा त्यांनी समृद्ध केली.
भारतीय चित्रपटसंगीताच्या इतिहासात लता मंगेशकर, आशा भोसले, पी. सुशीला, के. जे. येसुदास, एस. पी. बालसुब्रह्मण्यम यांच्यासह एस. जानकी यांचे नाव कायम आदराने घेतले जाईल. त्यांनी दक्षिण आणि उत्तर भारतातील संगीताचा दुवा मजबूत केला. भाषेच्या सीमा त्यांच्या आवाजापुढे कधीच अडथळा ठरल्या नाहीत.
त्यांच्या निधनाने निर्माण झालेली पोकळी भरून निघणे कठीण आहे. मात्र, त्यांच्या हजारो अजरामर गीतांमधून त्यांचा स्वर पुढील अनेक पिढ्यांना प्रेरणा देत राहील. कलाकारांचे आयुष्य मर्यादित असते, पण त्यांच्या कलेचे आयुष्य अमर असते. एस. जानकी यांचे स्वर भारतीय संगीताच्या इतिहासात कायम घुमत राहतील, हीच त्यांना खरी श्रद्धांजली ठरेल.
