दुबई/तेहरान : अमेरिका आणि इराण यांच्यातील संघर्ष थांबवण्यासाठी झालेल्या नाजूक युद्धबंदीला काही आठवडेही उलटले नसताना आखाती प्रदेशात पुन्हा एकदा तणावाचा भडका उडाला आहे. जगातील सर्वात महत्त्वाच्या ऊर्जा वाहतूक मार्गांपैकी एक असलेल्या स्ट्रेट ऑफ हॉर्मुज परिसरात अल्पावधीत तीन व्यापारी ऊर्जा वाहतूक जहाजांवर हल्ले झाल्याच्या वृत्तामुळे आंतरराष्ट्रीय पातळीवर खळबळ उडाली आहे. अमेरिकन अधिकाऱ्यांनी या हल्ल्यांसाठी इराणला जबाबदार धरले असून, या घटनांनंतर अमेरिकेने इराणमधील लष्करी लक्ष्यांवर प्रत्युत्तरात्मक हल्ले केल्याचे वृत्त आहे. या नव्या संघर्षामुळे केवळ अमेरिका-इराण युद्धबंदीच धोक्यात आली नसून, कच्च्या तेलाच्या किमती, एलएनजी वाहतूक, जहाज विमा आणि आंतरराष्ट्रीय पुरवठा साखळीवर मोठा परिणाम होण्याची भीती व्यक्त केली जात आहे.
वृत्तांनुसार, हॉर्मुजच्या सामुद्रधुनीतून प्रवास करणाऱ्या तीन व्यापारी जहाजांना अत्यंत कमी कालावधीत लक्ष्य करण्यात आले. अमेरिकन अधिकाऱ्यांच्या दाव्यानुसार, इराणी सैन्याशी संबंधित शक्तींनी जहाजांवर हल्ले केले. यापैकी ओमानच्या किनाऱ्याजवळ दक्षिणेकडे प्रवास करणाऱ्या एका जहाजाला प्रक्षेपणास्त्रासारख्या वस्तूचा फटका बसल्याची नोंद करण्यात आली. या घटनेनंतर जहाजावर आग लागल्याचेही वृत्त आहे. हल्ल्यांमध्ये कतारशी संबंधित एलएनजी वाहतूक जहाजाचाही समावेश असल्याचे वृत्त समोर आले आहे. या घटनेनंतर कतार कडून तीव्र प्रतिक्रिया व्यक्त करण्यात आली. आखाती देशांसाठी ऊर्जा निर्यात ही अर्थव्यवस्थेची जीवनरेखा असल्याने व्यापारी जहाजांवरील हल्ल्यांकडे केवळ लष्करी संघर्ष म्हणून नव्हे, तर प्रादेशिक अर्थव्यवस्थेवरील थेट संकट म्हणून पाहिले जात आहे.
अमेरिकेचा जोरदार पलटवार
जहाजांवरील हल्ल्यांनंतर अमेरिकन सैन्याने इराणमधील लक्ष्यांवर नव्याने हल्ले केल्याचे वृत्त आहे. अमेरिकन लष्करी नेतृत्वाने व्यापारी जहाजांवरील हल्ल्यांना युद्धबंदीचे उल्लंघन म्हटले असून, आंतरराष्ट्रीय जलमार्गातील व्यापारी जहाजांवर हल्ले सहन केले जाणार नाहीत, अशी भूमिका घेतली आहे. या कारवाईनंतर इराणनेही अमेरिकेवर करारभंगाचा आरोप केला आहे. त्यामुळे दोन्ही बाजू एकमेकांना युद्धबंदी मोडल्यासाठी जबाबदार धरत असल्याचे चित्र निर्माण झाले आहे. तणाव कमी करण्यासाठी सुरू असलेल्या राजनैतिक प्रयत्नांवर याचा गंभीर परिणाम होण्याची शक्यता आहे.
युद्धबंदीचा पाया हादरला?
अमेरिका आणि इराण यांच्यातील संघर्ष थांबवण्यासाठी करण्यात आलेली व्यवस्था सुरुवातीपासूनच अत्यंत नाजूक मानली जात होती. हॉर्मुजच्या सामुद्रधुनीतील जहाज वाहतूक, इराणवरील निर्बंध आणि प्रादेशिक सुरक्षा या मुद्द्यांवर दोन्ही बाजूंमध्ये गंभीर मतभेद कायम आहेत. जहाजांवरील ताज्या हल्ल्यांमुळे सुरू असलेल्या चर्चांवर दबाव वाढला आहे. हॉर्मुज परिसरातील सुरक्षा आणि जहाज वाहतुकीचे नियंत्रण हे वाटाघाटींमधील महत्त्वाचे वादग्रस्त मुद्दे असल्याचे वृत्त आहे.
आखाती देशांची वाढती चिंता
या घटनांमुळे सौदी अरेबिया, यूएई, कतार आणि ओमान यांच्यासमोर नवे सुरक्षा आव्हान निर्माण झाले आहे. जहाज वाहतुकीवर परिणाम झाल्यास तेल आणि वायू निर्यातीत अडथळे येऊ शकतात. त्याचबरोबर जहाज कंपन्यांना विमा हप्ते वाढणे, पर्यायी मार्गांचा विचार करणे आणि प्रवास विलंबाचा सामना करावा लागू शकतो. हॉर्मुजमधील तणाव दीर्घकाळ कायम राहिल्यास त्याचा परिणाम आशियाई ऊर्जा आयातदारांवरही होऊ शकतो. भारतासारख्या मोठ्या ऊर्जा आयातदार देशांसाठी कच्च्या तेलाच्या जागतिक किमतीतील वाढ महागाई आणि इंधन खर्चाच्या दृष्टीने महत्त्वाची ठरू शकते.
पुढील काही दिवस निर्णायक
सध्या सर्वांचे लक्ष अमेरिका आणि इराणच्या पुढील हालचालींकडे लागले आहे. अमेरिकेच्या प्रत्युत्तरात्मक कारवाईनंतर इराणकडून आणखी लष्करी प्रतिक्रिया आली, तर परिस्थिती पुन्हा व्यापक संघर्षाकडे जाऊ शकते. उलट, मध्यस्थ देशांनी तातडीने हस्तक्षेप केल्यास तणाव नियंत्रणात आणण्याची संधी अद्याप शिल्लक आहे. मात्र, २४ तासांच्या आसपासच्या कालावधीत तीन जहाजांवरील हल्ल्यांच्या वृत्ताने आखाती प्रदेशातील शांतता किती अस्थिर आहे, हे पुन्हा स्पष्ट झाले आहे. हॉर्मुजमध्ये सुरू झालेली ही नवी ठिणगी मोठ्या संघर्षात बदलणार की राजनैतिक प्रयत्नांनी ती विझवली जाणार, यावर जागतिक ऊर्जा बाजार आणि मध्यपूर्वेतील सुरक्षेचे पुढील चित्र अवलंबून राहणार आहे.
