नवी दिल्ली : ऐन दिवाळीत मध्यरात्रीनंतर काही तासांतच राजधानी दिल्लीतील हवेची गुणवत्ता वेगाने खालावली आहे. सकाळी ८:१० वाजता अधिकृत आकडेवारीनुसार, हवेची गुणवत्ता निर्देशांक ४८३ वर, म्हणजेच गंभीर’ श्रेणीत पोहोचला होता. मात्र, हवेतील प्रदूषकांपासून संरक्षणासाठी काम करणा-या आयक्यूएअर या स्विस कंपनीसह काही खासगी संस्थांनी शहादरा आणि दक्षिण दिल्लीतील डिफेन्स कॉलनी भागात एक्यूआय १,००० च्या वर नोंदवला आहे. त्यामुळे अधिकृत आकडेवारी एक्यूआय ५०० खाली दाखवत आहे, तर काही खासगी संस्था एक्यूआय १००० वर दाखवत आहेत, हा नेमका विरोधाभास का दिसत आहे, असा प्रश्न उपस्थित होत आहे.
राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्रात प्रदूषणावर नियंत्रण मिळवण्यासाठी लागू असलेल्या ग्रेडेड रिस्पॉन्स अ‍ॅक्शन प्लॅन अंतर्गत स्टेज-३ सारखे कडक निर्बंध लागू असूनही, हवेची गुणवत्ता खालावली आहे. केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या आकडेवारीनुसार एक्यूआय ४८३ इतका होता. शहरातील किमान १५ मॉनिटरिंग केंद्रांवर एक्यूआय ४०० चा टप्पा ओलांडला गेला, तर संपूर्ण परिसरात आणि मुख्य रस्त्यांवर दाट, उग्र धुराचे साम्राज्य पसरले होते. सीपीसीबीद्वारे वापरला जाणारा एक्यूआय हा ० ते ५०० च्या स्केलवर आधारित असतो. जेव्हा प्रदूषणाची पातळी एक्यूआय ५०० च्या मर्यादेच्या पलीकडे जाते, तेव्हा ती आकडेवारी केवळ ५०० किंवा ५००+ अशी दर्शवली जाते.
पीएम २.५ ची पातळी मर्यादेच्या किंचित वर असो किंवा खूप जास्त, तरीही लोकांसाठी दर्शवला जाणारा एक्यूआय (हवा गुणवत्ता निर्देशांक) ५०० किंवा ५०० च्या वरच दाखवला जाऊ शकतो. याचे कारण असे की ही प्रणाली प्रामुख्याने सार्वजनिक आरोग्याबाबत माहिती देण्यासाठी तयार करण्यात आली आहे, गंभीर श्रेणीच्या पलीकडे प्रदूषण किती वाढले आहे हे मोजण्यासाठी याचा वापर होत नाही. दक्षिण दिल्लीतील लाजपत नगरजवळील आर. के. पुरम आणि नेहरू नगर हे भाग रात्री ९ वाजेपर्यंत सर्वाधिक प्रभावित ठिकाणांपैकी होते. रिअल-टाइम मॉनिटरिंग प्रणालीमध्ये सुरुवातीला प्रदूषणाची पातळी वेगाने वाढल्याचे दिसून आले.
दिल्ली प्रदूषण नियंत्रण समितीच्या वेबसाइटवर काही तासांसाठी अनेक मॉनिटरिंग केंद्रांवरील थेट आकडेवारी दिसणे बंद झाले होते. असे मानले जात आहे की, प्रदूषण सर्वाधिक तीव्र असतानाच्या काळात या तांत्रिक अडचणीमुळे मॉनिटरिंग डेटा उपलब्ध होऊ शकला नाही. व्यस्त असलेल्या आयटीओ चौकात, जिथे सीपीसीबीने हवेची गुणवत्ता गंभीर श्रेणीत नोंदवली आहे ४०७ पैकी, दाट धुक्यामुळे प्रवासी आणि पादचा-यांना श्वास घेण्यास त्रास होत होता, तसेच त्यांना सतत डोकेदुखी आणि डोळ्यांची जळजळ होत असल्याची तक्रार होती. काही किलोमीटर दूर, एका दाट राखाडी पडद्याने लगतच्या उड्डाणपुलावरून अक्षरधाम मंदिर पूर्णपणे झाकले होते. प्रतिकूल हवामान घटकांमुळे दिवसभरात परिस्थिती आणखी बिघडेल असा अंदाज एअर क्वालिटी अर्ली वॉर्निंग सिस्टीमने वर्तवला आहे.
दिवाळीनंतर प्रदूषणात मोठी वाढ
दिवाळीनंतर प्रदूषणात झालेली ही वाढ अशा वेळी दिसून आली आहे, जेव्हा प्रशासनाने दिवाळीच्या तीन दिवस आधी, शुक्रवारीच ग्रॅडेड रिस्पॉन्स अ‍ॅक्शन प्लॅनअंतर्गत तिसरा टप्पा लागू केला होता. हा निर्णय भारतीय हवामान विभाग आणि इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ ट्रॉपिकल मेटिओरोलॉजी यांच्या हवामान व प्रदूषणविषयक अंदाजांच्या आधारे घेण्यात आला होता. तिस-या टप्प्यांतर्गत (जेव्हा एक्यूआय ४०१ ते ४५० च्या गंभीर श्रेणीत पोहोचतो), अत्यावश्यक नसलेल्या बांधकाम कामांवर बंदी घातली जाते, वाहनांच्या हालचालींवर अधिक कडक निर्बंध लादले जातात आणि प्राथमिक शाळेतील विद्यार्थ्यांसाठी हायब्रिड (प्रत्यक्ष आणि ऑनलाइन) पद्धतीने वर्ग भरवले जातात.
