नवी दिल्ली (वृत्तसंस्था): जागतिक शस्त्रास्त्रे आणि सुरक्षा क्षेत्रावर लक्ष ठेवणारी स्वीडनची नामांकित संस्था ‘स्टॉकहोम इंटरनॅशनल पीस रिसर्च इन्स्टिट्यूट’ म्हणजेच ‘सिपरी’ (SIPRI) च्या इयरबुक २०२६ च्या ताज्या अहवालातून भारताच्या लष्करी आणि आण्विक ताकदीबाबत अत्यंत महत्त्वाची आणि ऐतिहासिक माहिती समोर आली आहे. या अहवालानुसार, भारताने आपल्या अण्वस्त्र धोरणात मोठा बदल केला असून इतिहासात पहिल्यांदाच शांततेच्या काळात थेट १२ अण्वस्त्रे ‘रेडी टू फायर’ म्हणजेच प्रत्यक्ष कारवाईसाठी तैनात केली आहेत.
आतापर्यंत भारताचे अधिकृत धोरण हे आपली अण्वस्त्रे (वॉरहेड्स) आणि त्यांना वाहून नेणारी प्रक्षेपण प्रणाली (मिसाईल्स) वेगवेगळ्या ठिकाणी साठवून ठेवण्याचे होते. मात्र, बदलत्या जागतिक आणि प्रादेशिक राजकारणाच्या पार्श्वभूमीवर भारताने हे वॉरहेड्स प्रक्षेपकांशी जोडले असून ते तात्काळ वापरासाठी सज्ज ठेवल्याचे या अहवालात नमूद करण्यात आले आहे.
भारताची अण्वस्त्र क्षमता १९० वर; पाकिस्तान मागे पडला
सिपरीच्या अहवालानुसार, भारताने आपल्या अण्वस्त्रांच्या एकूण साठ्यात वाढ केली असून हा आकडा आता १९० वर पोहोचला आहे. विशेष म्हणजे, इतिहासात पहिल्यांदाच भारताने अण्वस्त्रांच्या संख्येत आपला पारंपरिक प्रतिस्पर्धी असलेल्या पाकिस्तानला मागे टाकले आहे; सध्या पाकिस्तानकडे एकूण १७० अण्वस्त्रे असून त्यातील एकही अण्वस्त्र प्रत्यक्ष तैनात स्थितीत नाही. भारताचे हे आधुनिकीकरण प्रामुख्याने चीनचे आव्हान लक्षात घेऊन केले जात आहे. चीनने देखील आपल्या तैनात अणुबॉम्बची संख्या २०२५ मधील २४ वरून आता ३४ वर नेली असून चीनकडे एकूण ६२० अण्वस्त्रांचा मोठा साठा आहे.
समुद्रातून शत्रूचा विनाश करण्याची ताकद
अहवालातील दाव्यानुसार, भारताने ‘आयएनएस अरिहंत’ आणि ‘आयएनएस अरिघात’ या आपल्या अणू पाणबुड्यांवर (SSBN) ही अण्वस्त्रे तैनात केली असावीत, ज्या सध्या समुद्रात गस्त घालत आहेत. भारताचे अधिकृत धोरण “नो फर्स्ट युज” (आधी अण्वस्त्र हल्ला न करणे) असे आहे. त्यामुळे जर शत्रू देशाने भारतावर पहिला अणू हल्ला केला, तरीही समुद्रात लपलेल्या या पाणबुड्यांमधून शत्रूचा पूर्णपणे विनाश करण्याची अफाट क्षमता (सेकंड स्ट्राईक कॅपेबिलिटी) भारताने निर्माण केली आहे. याशिवाय ‘एमआयआरव्ही’ (MIRV) आणि कॅनिस्टर तंत्रज्ञानामुळे एकाच मिसाईलवरून एकाच वेळी अनेक वेगवेगळ्या लक्ष्यांवर अचूक मारा करणे भारताला शक्य झाले आहे.
जागतिक स्तरावर अण्वस्त्रांची स्थिती
सिपरीच्या २०२६ च्या अहवालानुसार, सध्या जगभरात एकूण १२,१८७ अण्वस्त्रे आहेत, ज्यापैकी ९,७४५ अण्वस्त्रे लष्करी साठ्यात असून ४,०१२ अण्वस्त्रे विविध देशांनी तैनात केली आहेत. जगातील एकूण नऊ देशांकडे (अमेरिका, रशिया, ब्रिटन, फ्रान्स, चीन, भारत, पाकिस्तान, उत्तर कोरिया आणि इस्रायल) अण्वस्त्रे आहेत. यामध्ये अमेरिका आणि रशियाकडे सर्वाधिक अण्वस्त्रांचा साठा असून त्यांची हजारो अण्वस्त्रे हाय-अलर्टवर तैनात आहेत. आशियाई क्षेत्रातील वाढता तणाव पाहता भारत आता चीनच्या संपूर्ण भूभागावर लक्ष केंद्रित करू शकणाऱ्या लांब पल्ल्याच्या क्षेपणास्त्र प्रणालींचा विकास वेगाने करत असल्याचे या अहवालात अधोरेखित करण्यात आले आहे.
