मराठवाड्याच्या दुष्काळी मातीतून जन्मलेल्या एका शैक्षणिक प्रयोगाने संपूर्ण महाराष्ट्राच्या शिक्षण क्षेत्राची समीकरणे बदलून टाकली, तो प्रयोग म्हणजे ‘लातूर पॅटर्न’. हा कोणताही स्वतंत्र बोर्ड किंवा वेगळा अभ्यासक्रम नाही, तर उपलब्ध संसाधनांचा कमाल वापर करून, विद्यार्थ्यांकडून अत्यंत शिस्तबद्ध पद्धतीने अभ्यास करून घेणारी आणि त्यांना परीक्षेसाठी तयार करणारी एक निकालभिमुख व्यवस्था आहे. ऐंशी आणि नव्वदच्या दशकात जेव्हा या पॅटर्नने मुंबई आणि पुण्याचे पारंपारिक शैक्षणिक वर्चस्व मोडीत काढले, तेव्हा संपूर्ण राज्याने या यशाचे कौतुक केले आणि लातूर हे शहर शिक्षणाची पंढरी म्हणून नावारूपास आले.
या ऐतिहासिक क्रांतीची पायाभरणी १९८२ मध्ये उस्मानाबाद जिल्ह्याचे विभाजन होऊन लातूर हा नवा जिल्हा अस्तित्वात आल्यानंतर झाली. भौगोलिक आणि आर्थिकदृष्ट्या मागासलेल्या या भागातील तरुण पिढीला पुढे आणण्याचा एकमेव मार्ग शिक्षण हाच होता. याच विचारातून १९८९ च्या सुमारास लातूरमधील राजर्षी शाहू महाविद्यालय आणि दयानंद महाविद्यालय या दोन संस्थांनी एकत्र येत एका नव्या शिक्षण पद्धतीची सुरुवात केली. प्राचार्य जे. एम. वाघमारे आणि प्राचार्य अनिरुद्ध जाधव यांसारख्या ध्येयवेड्या शिक्षणतज्ज्ञांनी या चळवळीचे नेतृत्व केले. त्यांच्या सोबतीला प्रा. शिवराम नाकाडे, प्रा. पुरोहित सर आणि डॉ. ना. य. डोळे यांसारख्या निष्ठावंत शिक्षकांची फळी उभी राहिली. ग्रामीण, गरीब आणि मध्यमवर्गीय कुटुंबातील हुशार मुलांनीही डॉक्टर, इंजिनिअर व्हावे आणि राज्य पातळीवरील गुणवत्ता यादीत स्थान मिळवावे, हाच या सर्वांचा एकमेव ध्यास होता.
लातूर पॅटर्नच्या अभूतपूर्व यशामागे एक अत्यंत सूक्ष्म आणि काटेकोर तांत्रिक कार्यपद्धती होती, जी कोणत्याही शॉर्टकटऐवजी पद्धतशीर कष्टावर आधारलेली होती. स्पर्धा परीक्षांचे वाढते महत्त्व ओळखून लातूरमध्ये केवळ अकरावी-बारावीवर लक्ष केंद्रित न करता, इयत्ता सहावी ते आठवीपासूनच विद्यार्थ्यांचा पाया मजबूत करण्यासाठी विशेष फाऊंडेशन कोर्स सुरू करण्यात आले, ज्यामध्ये राज्य बोर्डाच्या विद्यार्थ्यांना सीबीएसई दर्जाचे विज्ञान आणि गणित शिकवले जाऊ लागले. महाविद्यालयांमध्ये सामान्यतः जानेवारी किंवा फेब्रुवारीपर्यंत चालणारा अभ्यासक्रम लातूरमध्ये नेहमीच दिवाळीपूर्वी म्हणजेच ऑक्टोबर किंवा नोव्हेंबर महिन्यात शिकवून पूर्ण केला जायचा. यामुळे विद्यार्थ्यांना स्व-अध्ययनासाठी पुरेसा वेळ मिळायचा. अभ्यासक्रम संपल्यानंतर खऱ्या अर्थाने या पॅटर्नची ताकद दिसायची. डिसेंबर ते फेब्रुवारी या तीन महिन्यांच्या काळात विद्यार्थ्यांच्या सलग सराव परीक्षा घेतल्या जायच्या. दर रविवारी साप्ताहिक चाचण्या आणि त्यानंतर बोर्डाच्या परीक्षेच्या धर्तीवर हुबेहूब तीन तासांचे प्रिलिम्स पेपर सोडवून घेतले जायचे. यामुळे विद्यार्थ्यांची मुख्य परीक्षेची भीती पूर्णपणे नष्ट होऊन त्यांचे टाईम मॅनेजमेंट सुधारायचे. केवळ परीक्षा घेऊन न थांबता शिक्षक स्वतः प्रत्येक विद्यार्थ्याची उत्तरपत्रिका तपासून त्याच्या चुकांचे वर्गीकरण करायचे आणि त्रुटी सुधारून घ्यायचे.
या काटेकोर नियोजनामुळे १९९० ते २०१० हा काळ लातूरचा सुवर्णकाळ ठरला. मार्च महिन्यात दहावी आणि बारावीचे निकाल लागले की बोर्डाच्या पहिल्या ५० विद्यार्थ्यांच्या गुणवत्ता यादीत सर्वाधिक मुले एकट्या लातूरची असायची. या निकालाच्या धडाक्यामुळे संपूर्ण महाराष्ट्रातून लाखो विद्यार्थी लातूरमध्ये येऊ लागले, ज्यातून शहरात एक नवी हॉस्टेल आणि मेस संस्कृती उदयास आली. एका खोलीत चार-चार विद्यार्थी राहून दिवसाचे चौदा-चौदा तास अभ्यास करू लागले. या सुवर्णकाळात लातूरने देशाला हजारो डॉक्टर, आयआयटीयन्स आणि प्रशासकीय अधिकारी दिले.
मात्र, काळ बदलला तसा या गुणवत्तेच्या मॉडेलला व्यावसायिकतेचे आणि स्पर्धेचे ग्रहण लागले. राज्य सरकारने बोर्डाची अधिकृत गुणवत्ता यादी जाहीर करणे बंद केले आणि देशपातळीवर नीट, जेईई यांसारख्या स्पर्धा परीक्षांचे महत्त्व वाढले, तसे लातूर पॅटर्नचे स्वरूप पूर्णपणे बदलले. महाविद्यालयांची जागा कोट्यवधी रुपयांची उलाढाल असणाऱ्या खाजगी कोचिंग क्लासेसनी घेतली आणि सर्वसामान्यांच्या आवाक्याबाहेर असणारी फी आकारली जाऊ झाली. ‘आमच्याच क्लासचा टॉपर’ हे दाखवण्याच्या हव्यासापोटी क्लासेसमध्ये जीवघेणी स्पर्धा सुरू झाली आणि या व्यावसायिक वैमनस्यातून शहरात ट्युशन चालक अविनाश चव्हाण यांच्या हत्येसारख्या दुर्दैवी घटना घडल्या. याहूनही भयंकर घसरण म्हणजे अलीकडच्या काळातील राष्ट्रीय पातळीवरील नीट पेपरफुटी प्रकरणात लातूरचे कनेक्शन समोर आले. सीबीआय तपासाच्या जाळ्यात लातूरमधील काही खाजगी कोचिंग नेटवर्क आणि प्राध्यापकांची नावे आल्यामुळे, एकेकाळी गुणवत्तेसाठी ओळखला जाणारा हा ब्रँड संशयाच्या भोवऱ्यात सापडला. यशासाठी शॉर्टकट आणि काळाबाजार करण्याचा हा प्रकार लातूर पॅटर्नच्या मूळ नैतिक मूल्यांना हरवणारा ठरला आहे.
लातूर पॅटर्न हा मूळचा प्रामाणिक कष्ट, सातत्यपूर्ण सराव आणि शिक्षकांच्या निष्ठेतून जन्माला आलेला एक उत्कृष्ट शैक्षणिक आकृतिबंध आहे. आज व्यावसायिकतेमुळे आणि पेपरफुटीच्या प्रकरणांमुळे या ब्रँडच्या विश्वासार्हतेला नक्कीच तडे गेले आहेत, तरीही कष्टाच्या जोरावर यश मिळवण्याची तिथली मूलभूत सराव पद्धती आजही टिकून आहे. आजची आव्हाने लक्षात घेता, जर लातूरमधील शिक्षण संस्थांनी व्यावसायिकतेचा अतिरेक टाळून पुन्हा आपल्या जुन्या पारदर्शक पद्धतींकडे आणि नैतिकतेकडे लक्ष दिले, तर हा पॅटर्न विद्यार्थ्यांचे भविष्य घडवण्यात सदैव अग्रेसर राहील.
