लातूर : १९४८ मध्ये ‘लालपरी’ पहिल्यांदा रस्त्यावर धावली. तेव्हापासून एस. टी. बस स्थानकामध्ये ‘कुली’(हमाल) हा घटक असायचा. बसस्थानकात आलेल्या गाड्यांच्या छतावरील सामान खाली उतरवणे, जाणा-या गाड्यांच्या छतांवर सामान चढवणे हे काम कुली करीत असे. परंतु, आधुनिक युगातील माहिती तंत्रज्ञानामुळे असंख्य कामांवर परिणाम झाला आहे. साहजिकच मनुष्य बळाची कामे संपत चालली. बस स्थानकातील ‘कुली’सुद्धा काळाच्या ओघात संपला.
एस. टी. बस स्थानकांवर प्रवाशांचे ओझे उचलणारे कुली हे अधिकृतपणे नेमुन दिलेले नसायचे. रेल्वे स्थानकांच्या तुलनेत बस स्थानकांवर प्रवाशांना स्वत:चे सामान स्वत:च वाहून नेण्याची किंवा खासगी मदतनीस, कुली, (हमाल) शोधण्याची प्रथा होती. महाराष्ट्र राज्य मार्ग परिवहन महामंडळाने बस स्थानकांवर अधिकृतपणे ‘कुली’ किंवा ‘हमाल’ नेमण्याची कोणतीही तरतूद केलेली नाही. बस स्थानकावर हमाल म्हणून काम करणारे कामगार हे पूर्णपणे वैयक्तिक किंवा खासगी पातळीवर (अनधिकृत) काम होते. खासगी मदतनीस (स्थानिक कामगार) स्थानिक बाजारपेठांमधील हमाल किंवा बेरोजगार मजूर हे बस स्थानकांवर प्रवाशांचे सामान बसपर्यंत पोहोचवण्याचे काम करायचे. ते प्रवाशांशी बोलून किंवा मर्जीनुसार पैसे (मजुरी) ठरवत होते. त्यांना रेल्वे स्थानकांप्रमाणे अधिकृत बॅज (परवाना), युनिफॉर्म किंवा फिक्स दर नसायचा. प्रवाशांचे सामान बसच्या छतावर बांधण्यासाठी किंवा आत ठेवण्यासाठी वाहक किंवा चालक यांची अनधिकृत मदत घेण्याची किंवा स्वत:च प्रयत्न करण्याची पद्धत होती. थोडक्यात सांगायचे तर, एस. टी. बस स्टँडवर रेल्वेसारखी कुलींची कोणतीही स्वतंत्र, अधिकृत आणि ऐतिहासिक व्यवस्था अस्तित्वात नाही. प्रवाशांना खासगी मजुरांची मदत घ्यावी लागते.
